مهمترين ابزارهاى سلطه نفاق و تكيه گاه و پايگاه فكرى آنان به حساب آورد. زيرا مبانى اين دو مكتب و بالطبع نتايج و اثرات اعتقادى و عملى كه به همراه داشتند، در فلج كردن افكار عمومى و سرقت انديشه از آنان، يعنى آنچه امويان مى‌خواستند، بسيار مؤثر بود.
درباره مكتب مرجئه، مرحوم عباس اقبال آشتيانى در كتاب خاندان نوبختى مى‌نويسد:
«بعد از شهادت حضرت على (ع) به سال ٤٠ هجرى، غير از شيعه كه به امامت آن حضرت پس از پيامبر اسلام ايمان داشتند و اين حق را نصيب آل على (ع) مى‌دانستند، بقيه مسلمين و اتباع طلحه و زبير و عايشه با اصحاب معاويه كه سواد اعظم مسلمين مى‌شدند، دست يكى كرده، به فرقه مرجئه موسوم شدند. و اين فرقه مشتمل بود بر درباريان و ريزه‌خواران خوان معاويه و طرفداران كسانى كه غلبه يافته بودند، يعنى جمعيتى كه گرد معاويه جمع آمده و عقيده ايشان اين بود كه اهل قبله همين كه به ظاهر اقرار به مسلمانى نمى‌كنند، مؤمنند. ارتكاب گناه به ايمان ضررى وارد نمى‌آورد، چنانكه به طاعت، كفر زايل نمى‌شود. هيچكس حق ندارد كه در دنيا در باب جهنّمى يا بهشتى بودن كسانى كه مرتكب گناهان كبيره شده‌اند، حكم دهد. بايد حكم اين اشخاص را به روز قيامت موكول كرد و عذاب ايشان را تا روز حشر به تأخير انداخت و اين تأخير را «ارجاء: به تأخير انداختن» مى‌گفتند.
عقيده مرجئه در باب امام يعنى جانشين پيامبر، اين بود كه پس از انتخاب شخصى به اجماع به اين مقام، بايد هر چه او مى‌گويد و امر مى‌كند، اطاعت كرد و فرمان او را واجب شمرد و عصمت او را از خطا لازم نمى‌دانستند. اين عقيده كاملًا به سود معاويه و جانشينان او بود. به همين علّت مرجئه را فرقه حكومتى بنى اميه مى‌گويند.» «١»
دكتر شريعتى نيز، در تفسير و تبيين اين مكتب، مى‌گويد: «تز مرجئه اين است كه هر كس، پليد يا پاك، هر كه هر جنايتى كرده، هر پليدى و خيانتى، اميد رحمت و بخشايش خداوندى، بايد داشته باشد. رجاء بايد داشته باشد. (ايشان وجه تسميه مرجئه را با تمسّك به آيه كريمه «وَ اخَرُونَ مَرْجُونَ لِامْرِ اللَّهِ»، ناشى از رجاء و اميدوارى به درگاه خداوند مى‌داند.) چون هر جنايتكارى را خداوند غفار مى‌بخشد يا اميد هست كه ببخشد. بر تو انسان گناهكار حرام‌