انسانيت است، نشيد انسانيت است و به همين دليل نظير ندارد، و به جرأت عرض مى‌كنم كه نظير ندارد. شما در دنيا حماسه‌اى مانند حماسه حسين‌بن على پيدا نخواهيد كرد، چه از نظر قدرت و قوّت حماسه و چه از نظر علوّ و ارتفاع و انسانى بودن آن، و متأسفانه ما مردم اين حماسه را نشناخته‌ايم.
دو صفحه تاريخچه كربلا
حادثه عاشورا و تاريخچه كربلا دو صفحه دارد: يك صفحه سفيد و نورانى، و يك صفحه تاريك، سياه و ظلمانى كه هر دو صفحه‌اش يا بى‌نظير است و يا كم‌نظير.
اما صفحه سياه و تاريكش از آن نظر سياه و تاريك است كه در آن فقط جنايت بى‌نظير و يا كم‌نظير مى‌بينيم. يك وقت حساب كردم و ظاهراً در حدود بيست و يك نوع پستى و لئامت در اين جنايت ديدم. و خيال هم نمى‌كنم در دنيا چنين جنايتى پيدا بشود كه تا اين اندازه تنوّع داشته باشد. البته در تاريخچه جنگ‌هاى صليبى، جنايت‌هاى اروپايى‌ها خيلى عجيب است.
و اين كه جرأت نمى‌كنم كه بگويم حادثه كربلا از نظر زيادى جنايت نظير ندارد، چون توجّه من يكى به جنگ‌هاى صليبى و جنايت‌هايى است كه مسيحى‌ها در آن مرتكب شدند و يكى هم به جنايت‌هايى است كه همين اروپايى‌ها در اندلس اسلامى مرتكب شدند كه آن هم عجيب است. تاريخ اندلس مرحوم آيتى را كه دانشگاه تهران چاپ كرده است بخوانيد؛ كتابى است بسيار تحقيقى و آموزنده. در اين كتاب نوشته است: اروپايى‌ها به صدهزار زن و مرد و بچه اجازه دادند كه هر جا مى‌خواهند بروند. بعد كه اينها راه افتادند، پشيمان شدند و شايد هم از اوّل حقّه زدند كه اجازه حركت دادند. به هر حال تمام اين صد هزار نفر را كشتند و سر بريدند.
شرقى هرگز از نظر جنايت به غربى نمى‌رسد. شما اگر در تمام تاريخ مشرق زمين بگرديد، دو جنايت را حتّى در دستگاه اموى پيدا نمى‌كنيد: يكى آتش زدن زنده زنده و ديگر قتل عام كردن زنان، ولى در تاريخ مغرب زمين اين دو جنايت فراوان ديده مى‌شود. زن كشتن در تاريخ مغرب زمين يك امر شايعى است. هنوز هم باور نكنيد كه اينها روح انسانى داشته باشند. آنچه در ويتنام صورت مى‌گيرد ادامه روحيه جنگ‌هاى صليبى و جنگ‌هاى اندلس‌