بنابراين، براى شناخت بيشتر اين جريان بزرگ تاريخ انسانى، ما نيازمند نگاهى فلسفى هستيم، تا عللى مورد شناساسى قرار گيرند كه هر كدام از آنها جريانى مشخص با فرهنگى خاص به حساب آيد.
اين نگاه تازه، ضمن كمك به شناخت كاملتر و سالمتر جريان عاشورا، مى‌تواند نتيجه مثبت ديگرى نيز به همراه داشته باشد، و آن جنبه آموزشى قضيه بوده، كه موجب پند و درس و مايه عبرت هميشگى براى ماست.
لذا، در اين بخش نمى‌خواهيم بگوييم؛ چه «كسانى» عاشورا را بوجود آوردند، بلكه مى‌خواهيم بگوييم؛ چه «چيزهايى» موجب شد كه واقعه اينگونه شكل پذيرد.
ما در بررسى خود، سه عامل مهم را كه هر كدام در شكل‌گيرى و همينطور قوّت و استحكام ديگرى نيز نقش دارد، شناسايى نموديم كه عبارتند از: ١- خط و جريان مسلّط نفاق ٢- دنياطلبى (خواص) ٣- جهالتِ (عوام)، كه ذيلًا به بيان و تحليل آنها مى‌پردازيم.
جريان نفاق‌
پيامبران الهى كه در طول تاريخ مشعل هدايت بشر را در دست داشته‌اند، تنها به سعادت و نجات انسان‌ها انديشيده و در اين راه همواره با عوامل فساد و تباهى مانند: جهل، خرافه پرستى، تعصّبات قومى، خود پرستى و بت پرستى مبارزه كرده و پيروان خود را از طريق آشنايى با خدا و عالم غيب، به رشد فرهنگى و آزادى معنوى سوق داده‌اند. و در جهت تقرّب به اين‌هدف، مبارزات بى‌امانى را براى رفع موانع اجتماعى موجود آغاز نموده، و سعى داشته‌اند با برقرارى عدالت، به آرمان‌هاى الهى خود و همه انسان‌هاى حقيقت جو، جامه عمل بپوشانند.
بديهى است، رسيدن به تمامى اين اهداف عاليه، در گرو دسترسى به قدرت و حكومت بوده و مى‌باشد. زيرا ممكن نيست كه مصلحى مردم را به صلاح و سداد دعوت نمايد و تنها به انذار و موعظه اكتفا كرده و حاكميت اجتماعى نيز در دست ديگران باشد. بر اين اساس، پيامبر اكرم اسلام نه تنها در حوزه نظر، بلكه عملًا در اوّلين فرصت، «سياست» را در قالب «تشكيل دولت»، به خدمت «دين» گرفت. و در جامعه‌اى كه تاكنون هيچگونه ساختار متمركز سياسى‌