آرى اسلام آفتابى بود، كه ظلمتكده جزيرةالعرب را روشن ساخت، دريايى بود كه پليدى‌هاى جاهليّت را از بين برد. اما در عين حال نمى‌توانست سنگ‌هاى سخت ريشه‌دار را از بين ببرد؛ كور و كر مادرزاد و مردگان را نمى‌توانست هدايت كند. آنان مردگان جهل و كورهاى مادرزاد و كرهاى مادرزاد كفر و نادانى بودند. در قرآن مجيد مى‌خوانيم:
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى‌ وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَمَا أَنتَ بِهَادِى الْعُمْيِ عَن ضَلالَتِهِمْ إِن تُسْمِعُ إِلّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُم مُسْلِمُونَ «١»
هر آينه تو نشنوانى مردگان را و نه بشنوانى به كران بانگ دعوت را، چون از تو روى بگردانند و بر تو پشت كنند و نيستى تو راهنماى كوران از گمراهيشان، تو فقط مى‌توانى سخن خود را به گوش كسانى برسانى، كه آماده پذيرش ايمان به‌آيات ما هستند و در برابر حق تسليم‌اند.
بارى خوى جاهليّت عرب در حقيقت احساسات غريزى سركوفته‌اى بود، كه موقتاً در تحت تعاليم اسلامى بى‌اثر ماند، ولى هر قدر از منبع تعليمات يعنى وجود پيغمبر اكرم (ص) و جانشينان حقيقى او دور شدند، غريزه‌هاى نهانى تدريجاً خودنمايى كرد، تا به همان حالت و صورت درآمد، كه قبل از اسلام بود و مظهر اين حالت، بنى‌اميّه و آل مروان بودند.
كفّار قريش‌
حكم بن عاص و أبى‌سفيان‌
سردسته اين جماعت كه اشاره كرديم، كفّار معاند قريش بودند، كه سردسته اعيان و اشراف آنها أبوجهل و عمرو بن هشام بن مغيره مخزومى و أبولهب عموى پيغمبر، كه زوجه‌اش «حمّالة الحطب» ام‌جميل خواهر أبوسفيان بود. و أبوسفيان و حكم بن عاص و در درجه بعد عتبه و شيبه و عاص بن سعيد و نوفل بن خويلد و امثال و اقران ايشان بودند به ويژه در ميان آنها أبوسفيان از همه حيله‌گرتر و خطرناك‌تر بود.
از اين جماعت كه گفتيم عدّه‌اى از قبيل أبوجهل و عتبه و شيبه و عاص و نوفل در غزوات اسلامى به ويژه غزوه بدر سال دوم هجرت به دست مسلمانان كشته شدند. أبولهب نيز در