اوّلًا: معاويه از وى بيعت گرفته بود و با وجود بيعت، كسى با وى همراهى نمى‌كرد.
ثانياً: معاويه خود را يكى از صحابه كبار پيغمبر (ص) و كاتب وحى و مورد اعتماد و دست راست سه نفر از خلفاى راشدين به مردم شناسانيده و نام «خال المؤمنين» را به عنوان لقبى مقدّس بر خود گذاشته بود.
ثالثاً: با نيرنگ مخصوص به خودش به آسانى مى‌توانست امام حسن (ع) را به دست كسان خودش بكشد و بعد به خونخواهى وى برخيزد و از قاتلين وى انتقام بگيرد و مجلس عزا نيز برايش بر پا كند و عزادار شود!
معاويه، وضع زندگى امام حسن (ع) را به جايى كشانيده بود كه كم‌ترين امنيّتى حتّى‌ در داخل خانه شخصى خودش نداشت و سرانجام نيز (وقتى كه مى‌خواست براى يزيد از مردم بيعت بگيرد) آن حضرت را به دست همسر خودش مسموم كرده، شهيد ساخت.
همان سيّد الشّهداء (ع) كه پس از درگذشت معاويه، بى درنگ عليه يزيد قيام كرد و خود و كسان خود حتّى بچه شير خواره خود را در اين راه فدا ساخت، در همه مدّت امامت خود، كه معاصر معاويه بود، به اين فداكارى نيز قادر نشد، زيرا در برابر نيرنگ‌هاى صورتاً حق به جانب معاويه و بيعتى كه از وى گرفته شده بود، قيام و شهادت او كم‌ترين اثرى نداشت.
اين بود خلاصه وضع ناگوارى كه معاويه در محيط اسلامى به وجود آورد و درِ خانه پيغمبر اكرم را به كلّى بسته، اهل بيت را از هر گونه اثر و خاصيّت انداخت.
مرگ معاويه و خلافت يزيد
آخرين ضربت كارى وى كه به پيكر اسلام و مسلمين وارد ساخت، اين بود كه خلافت اسلامى را به سلطنت استبدادى موروثى تبديل نمود و پسر خود يزيد را به جاى خود نشانيد.
در حالى كه يزيد هيچ گونه شخصيّت دينى (حتّى‌ به طور تزوير و تظاهر) نداشت و همه وقت خود را علناً با ساز و نواز و باده گسارى و شاهد بازى و ميمون رقصانى مى‌گذرانيد و احترامى به مقرّرات دينى نمى‌گذاشت و گذشته از همه اين‌ها اعتقادى به دين و آيين نداشت. چنان كه وقتى اسيران اهل بيت و سرهاى شهداء كربلا را وارد دمشق مى‌كردند و به تماشاى آن‌ها بيرون آمده بود، بانگ كلاغى به گوشش رسيد. گفت:
نَعبَ الْغُرابُ فَقُلْتُ قُلْ أَوْ لا تَقُلْ فَقَدْ اقْتَضَيْتُ مِنَ الرَّسُولِ دُيُونى‌ «١»
و همچنين هنگامى كه اسيران اهل بيت و سر مقدّس سيّد الشهداء را به حضورش آوردند، ابياتى سرود، كه يكى از آن‌ها اين بيت بود:
لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْكِ فَلا خَبَرٌ جاءَ و لا وَحْىٌ نَزَلَ‌
زمامدارى يزيد كه توأم با ادامه سياست معاويه بود، تكليف اسلام و مسلمين را روشن مى‌كرد و از جمله، وضع رابطه اهل بيت رسالت را با مسلمانان و شيعيانشان (كه مى‌بايست به دست فراموشى مطلق سپرده شود و بس) معلوم مى‌ساخت.
در چنين شرايطى، يگانه وسيله و مؤثّرترين عامل براى قطعيّت يافتن سقوط اهل بيت و در هم ريختن بنيان حق و حقيقت اين بود كه سيّد الشّهداء با يزيد بيعت كند و او را خليفه و جانشين مفترض الطّاعه پيغمبر بشناسد.
امام (ع) و بيعت با يزيد
سيّد الشّهداء نظر به پيشوايى و رهبرى واقعى كه داشت، نمى‌توانست، با يزيد بيعت كند و چنين قدم مؤثّرى در پايمال ساختن دين و آيين بردارد و تكليفى جز امتناع از بيعت نداشت و خدا نيز جز اين از وى نمى خواست.
اثر امتناع از بيعت‌
امتناع از بيعت نيز اثرى تلخ و ناگوار داشت؛ زيرا قدرت هولناك و مخالف‌ناپذير وقت، با تمام هستى خود بيعت مى‌خواست (بيعت مى‌خواست يا سر) و به هيچ چيز ديگر قانع نبود، از اين روى كشته شدن امام (ع) در صورت امتناع در بيعت، قطعى و لازم لاينفكّ امتناع بود.
سيّد الشهداء (ع) نظر به رعايت مصلحت اسلام و مسلمين، تصميم قطعى بر امتناع از بيعت و كشته شدن گرفت و بى محابا مرگ را بر زندگى ترجيح داد و تكليف خدايى وى نيز امتناع از بيعت و كشته شدن بود.
(و اين است معناى آنچه در برخى از روايات وارد است، كه رسول خدا (ص) در خواب به او فرمود: خدا مى‌خواهد تو را كشته ببيند «٢» و نيز آن حضرت به بعضى از كسانى كه از نهضت‌