دور مى‌شوند، رو به كاستى و نقصان مى‌گذارند و مركزى كه در اين جهت امت را تغذيه مى‌كرد، رهبر يعنى شخص پيامبر بود. بنابراين طبيعى است كه استمرار اين تاب و توان رو به كاستى رود. مانند كسى كه حرارت زيادى از خورشيد و يا آتش كسب مى‌كند، اما چون دور شود، اين گرما به تدريج كاهش خواهد يافت، و همين گونه نيز بود.
تاريخ اسلام اثبات مى‌كند كه نيرو و هيجانات تند امت، پس از وفات رسول خدا (ص) به تدريج رو به كاستى نهاد، برخلاف آگاهى و هوشيارى، به معناى محورى كه شمول داشته و ريشه‌هاى جاهليت قبل از خود را خشكانده و به طورى طبيعى ثبات و استقرار پيدا كرده، در دراز مدّت عمق بگيرد. چرا كه امت هوشيار، امتى است كه در جهت عمق بخشيدن به هوشيارى و آگاهى خود شركت كند و امت هيجان زده دچار احساسات، امتى است كه اگر با هيجان خود تنها شود، توانش به مرور زمان كاهش مى‌يابد.
تفاوت ديگرى نيز وجود دارد وآن عبارت است از اينكه، آگاهى در اثر اتفاقات و حوادث غير مترقبه به لرزه در نخواهد آمد، بلكه حتى در برابر آنها پايدارى مى‌كند. اما احساسات چنين نيستند و آنچه در نهان است بالاخره آشكار مى‌شود، گويا كه احساسات تند و هيجانات، در سطوح ظاهرى بشريت قرار مى‌گيرد و آگاهى در اعماق وجود انسان‌ها راه مى‌يابد. پس در حالت انفعال، اعم از اينكه منفى باشد مانند غم و درد و اندوه، يا اينكه مثبت باشد مانند شادى و لذّت و پيروزى. در هر دو حالت، آنچه كه در پرده و حجاب قرار دارد، آشكار مى‌شود و نشان مى‌دهد كه در وراى اين احساسات آتشين امت، چه چيزهايى نهفته است، امّا آگاهى در دراز مدّت، در امت هوشيار، رشد يافته و عميق مى‌شود و در برابر هر رويداد جديدى به وسيله شخصيت و هويتش كه برخوردار از اين آگاهى است، موضع مى‌گيرد. و اين تفاوت نيروى آگاهى با نيروى هيجان زده بدون آگاهى مى‌باشد.
ما مدّعى هستيم امت بزرگوارى كه رهبر والا مقام اسلام، بجاى گذاشت و توانست براى تاريخ انسانيت، بهترين اسوه و نمونه باشد، داراى هيجانات و احساسات فراوانى بود، اما آگاهى و هوشيارى وى روشنگر راه نبود و نمى‌توانست ريشه‌هاى جاهليت را به تمامى قطع كند.» «١»