مشتبهات جنگ تن‌ها و انديشه‌ها، آلوده نگردد. به اعتقاد آنان، راه ميان بر بهشت همين بود و بس. جاهلان متنسّك و عابدان بى علم و معرفتى كه به تعبير على (ع)، «همچون خر آسياب‌اند كه همواره در يك جاى مى‌چرخند و گامى پيش نمى‌نهند.» «١»
اگر قطعاتى از تاريخ را نيز مى‌شنويم كه به گمانمان دلالت برآگاهى اين قوم دارد، مانند:
دعوت كوفيان از امام كه نوعى آگاهى و معرفت بشمار مى‌آيد؛ يا حمايت ابتدايى از نماينده وى، مسلم بن عقيل، يا گريه بر حسين پس از شهادتش و دلسوزى براى خاندان آن حضرت و حتى تشكيل حزب تائبين و قيام عليه عاملان آن جنايت بزرگ، در واقع آگاهى نيست، بلكه شبيه آگاهى است. اين امور در حقيقت، احساسات و عواطف زودگذرى است كه در لايه‌هاى سطحى وجود انسان‌ها و جامعه قرار دارد. در حالى كه آگاهى مقوله‌اى تثبيت شده و پايدار است كه حصول آن به مقدمات فراوان و عوامل زيادى وابسته است.
حتى شايد بتوان گفت، عاقبت بخيرى حرّ بن يزيد رياحى يا يزيد بن زياد بن مهاجر از مقوله معرفت و آگاهى مورد نظر و بحث ما نيست. اينكه بياييم اينها را دانايان گرفتار در حلقه اجتماع نادانان بدانيم كه سرانجام هم نجات يافتند، بسى جاى تأمل است. اين وقايع بيشتر به جرقه، شرر، و شعله‌اى مى‌ماند، تا نورى جارى كه مصداق معرفت و آگاهى باشد.
در اينجا براى تأييد اين نظر و تبيين عنصر آگاهى و تميز آن از عواطف زودگذر و همچنين ارائه تصويرى از وضعيت فرهنگى جامعه آن روز، مناسب ديدم ديدگاه دانشمند شهيد، مرحوم سيد محمدباقر صدر را، كه در ضمن يك تحليل روانشناسانه و واقعى از روحيات مسلمانان و اوضاع آن دوران، بيان شده است، بياورم. وى مى‌گويد:
«پس از وفات رسول خدا (ص)، هنگامى كه انحراف پا گرفت، امت در مجموع نمى‌توانست به طور كامل از اسلام مراقبت و پاسدارى نمايد و قادر نبود تضمين كند كه اين حاكم منحرف، كه بطور طبيعى رفتار انحرافى خواهد داشت به قدرت نرسد، زيرا در صورتى از عهده اين كار بر مى‌آمد كه مجموع؛ به حد عصمت رسيده باشد. يا در جهت اسلام، حياتى پر بار، راهگشا، غير سطحى و روشن داشته باشد. اما امت مسلمان، به اين درجه از