پيش رويشان باشد دنبال كنند و با هر قالب و مدلى كه از سوى ديگران القا شود، سازگارى پيدا كرده و به همان گونه كه آنان مى‌خواهند، شكل گرفته و سازمان مى‌يابند.
نگاهى به عصر حاكميت نفاق، خصوصاً دوران امامت امام حسين (ع)، اين واقعيت تلخ، يعنى «رواج نادانى ميان امت» را به خوبى نمايان مى‌سازد.
وضع به گونه‌اى شده بود كه با بيان على (ع) در تبيين عصر جاهليت، مبنى بر اينكه «مردم آن جامعه، خود گم كرده، حيران و نادان‌هاى فتنه زده ... بودند.» «١» كاملًا تطبيق مى‌نمود. مردمى كه با تغيير ماهيت و چرخشى كامل، دشمن خويش و دوست دشمنان خود گشته بودند.
چنانچه از تعبير سيدالشهداء (ع) پيداست، آنجا كه آنان را تشبيه مى‌كند به «ميوه نامباركى كه در گلوى باغبان رنجديده‌اش گير كند و در كام سارق ستمگرش، شيرين و لذتبخش باشد.»»
عمق حماقت اين مردم را كه در ضمن، بيانگر اوج مظلوميت حسين (ع) نيز مى‌باشد، امام باقر (ع) ضمن حديثى، اينگونه بيان مى‌كند كه «وَ كُلٌّ يَتَقَرَّبُونَ الَى اللَّهِ بِدَمِهِ» «٣»
«و آنان به واسطه ريختن خونش (حسين (ع)) در صدد تقرّب و جلب رضايت خدا بودند.
آرى؛ وقتى عمر بن سعد در عصر تاسوعا براى تهييج سپاه كوفه مى‌گويد: «اى سربازان خدا سوار شويد كه شما را به بهشت بشارت مى‌دهم» «٤» مى‌توان بسيارى از ناگفته‌هاى پنهان در زواياى تاريخ را شنيد و قرائت كرد و به عمق فاجعه پى برد.
مرحوم دكتر شريعتى در ترسيم اين وضع مى‌گويد:
«قدرت حاكم با شمشير يا با پول يا با مقام يا با تزوير، همه را آرام كرده و خفه و ساكت.
غير از ترس، پست، آزادى فساد و اسارت انديشه و ايمان و مسؤوليت، يعنى، «آزادى اسارت» و «اسارت آزادى»، ماشين استحمار جديد نيز به كار افتاد تا درون‌ها را بپوساند و كانون‌هاى اصلى و حقيقى ايمان و انقلاب را و پايگاه‌هاى واقعى نهضت را و اسلام را بمباران كنند و ويران سازند و با رخنه هوشيارانه در آن، فلج سازند قلب‌ها را و دماغ‌ها را.» «٥»