نظام سلطه اموى براى تضييع ارزش‌ها و ارزشمندان، از هيچ چيزى مضايقه نكرد و از هر وسيله‌اى براى اين مقصد شوم استفاده كرد و در اين راه توفيقات زيادى نيز بدست آورد، تا جايى كه توانست هر حقيقتى را كتمان كرده و براى مدت زمانى چهره حق را از مردم بپوشاند و مردم را در يك سرگردانى عجيبى قرار داده و رها سازد.
اين جوّ مسموم و هواى مه آلود و برنامه‌هاى شيطانى را، اباعبداللَّه (ع) در فرازى از نامه خود به اهل كوفه، به روشنى، اينگونه به تصوير مى‌كشد:
«نابودگى و آوارگى باد! مرسركشان و رانده شدگان احزاب و دورافكنان قرآن و عاملان شيطان را، آنان كه سخن حق را ديگر گونه جلوه دهند و چراغ سنت اسلام را خاموش كنند و زنازادگان را هم نژاد سازند. آنها كه دين را مسخره كنند و قرآن را پاره پاره نمايند.» «١»
آرى؛ وضع اسلام و مسلمانان در زير سايه شوم نفاق اموى، همان شد كه على (ع) فرمودند: «من پيش بينى مى‌كنم، اسلام در ميان مردم به حالت پوستينى در آيد كه آن را وارونه پوشيده‌اند.» «٢»
٣- تثبيت و ترويج عصبيت قومى و قبيله‌اى‌
جوامعى كه از فرهنگ و تمدن بهره مندند و ملل متمدن خوانده مى‌شوند، عوامل وحدت و يگانگى آنان، عواملى معنوى برخاسته از فطرت و مورد تأييد عقل و تفكر جمعى آنهاست.
اين عوامل كه به عوامل اوليه مشهورند، امورى مانند يگانه پرستى، دين و قانون واحد، اخلاق و آداب و رسوم عمومى و فرهنگ مشترك مى‌باشد؛ و بيشترين نقش را در پيوند ميان مردم و ايجاد همبستگى آنان، بعهده دارند.
ولى جوامعى كه از فرهنگ و تمدن بى‌بهره‌اند، بالطبع عوامل ثانوى مانند تعصبات قومى و قبيله‌اى، عامل پيوند و بقاى آنهاست.
اين عامل كه به قول ابن خلدون «نيرو محرّكه جوامع ابتدايى است»، در ميان اعراب جاهلى در حد فراگير و بالايى حضور داشت، كه كم كم با حضور فرهنگ دينى در جامعه عربى، تقريباً رنگ باخت ولى بطور كامل از بين نرفت.
در جامعه ابتدايى عربستان قبل از بعثت، كفر در قلمرو حميّت جاهلى بر محور عصبيّت قومى سازمان يافته بود و اين عامل، تار و پود اين اجتماع را تشكيل مى‌داد. كفر منزوى شده‌