به هر حال، اين مطلب روشن است كه همراه با توسعه اقتدار سياسى اسلام، گروهى در جامعه دينى تازه متولد شده كه با زبان اظهار اسلام مى‌نمودند، كفر خود را پنهان كرده و بدون اينكه از ايمان بهره‌اى برده باشند، به حاكميت نظام اسلامى گردن نهاده و در برابر آن تسليم شدند و در انتظار زمان مناسب براى اجراى نقشه‌هاى شيطانى خود بسر بردند. در واقع اين همان «كفرى» بود كه هنگام از دست دادن توان استقامت در برابر اسلام، در پناه «نفاق» در طيف‌هاى مختلفى تشكل و موجوديت خود را حفظ نمود.
اين مجموعه پس از فتح مكه، آنگاه كه تمام تيرهاى خود را به سوى مسلمانان انداخت و ديگر تيرى در تركش نداشت و همه راههاى مقابله با دين را به روى خود بسته ديد، براى كسب قدرت و تصاحب خلافت، ماهرانه پا به ميدان مسلمانى! گذاشت تا بتواند در آينده‌اى نزديك و فردايى ديگر، «دين» رابه خدمت اهداف و مطامع «سياسى» خود گرفته و بر اقتدار خويش بيفزايد.
بدين ترتيب، جريان نفاق با فتح مكه و حوادث بعد از آن، شدّت وحدّت بيشترى يافت و بتدريج حضور نفاق و موجوديت منافقين براى مسلمانان به مشكلى جدّى و خطرناك بدل گشت. از همين تاريخ به بعد است كه قرآن كريم با ذكر خصوصيات گروه‌هاى مختلف نفاق، حضور فعال منافقين را در روزهاى آخر عمر پيامبر گوشزد مى‌نمايد. «١»
مهمترين سازمان قبيله‌اى كه در مكه خط نفاق را تشكيل داد، بنى اميّه بود. خاندان بنى اميّه، كه در رأس آنان ابوسفيان دشمن سرسخت پيامبر قرار داشت. هنگامى اسلام را پذيرفتند كه هيچ روزنه اميد براى آنان، جهت مبارزه با اين آيين توحيدى باقى نمانده بود.
آنان در واقع به اسلام و پيامبر خدا ايمان نياوردند، بلكه تسليم قدرتى گشتند كه به سرعت عربستان را زير نگين تصرف خود گرفته و مى‌رفت تا امپراطورى بزرگ ايران و روم و ساير ممالك دنياى آن روز را نيز به پذيرش اسلام فراخواند.
ابن هشام در اين زمينه مى‌گويد: «بسيارى از بزرگان شهرمكه نيز هيچگاه قلباً مسلمان نشدند. شبى كه لشكر مدينه پيامبر نزديك مكه رسيد، عبّاس عموى پيامبر از اردو بيرون آمد و به جستجو پرداخت. مى‌خواست پيش از آنكه پيامبر به مكه درآيد، مردم شهر مكه را اطلاع‌

عاشوراشناسى ٣٠٦ مشخصه‌ها و ابزارهاى جريان نفاق ..... ص : ٣٠٠