بردگى و اسارت مى‌دهد، ولى يك سلسله پديده‌هاى اجتماعى است كه به اجتماع صفا و نورانيت مى‌دهد، ترس اجتماع را مى‌ريزد، احساس بردگى و اسارت را از او مى‌گيرد، جرأت و شهامت به او مى‌دهد.
بعد از شهادت امام حسين يك چنين حالتى به وجود آمد، يك رونقى در اسلام پيدا شد.
اين اثر در اجتماع از آن جهت بود كه امام حسين (ع) با حركات قهرمانانه خود روح مردم مسلمان را زنده كرد، احساسات بردگى و اسارتى را كه از اواخر زمان عثمان و تمام دوره معاويه بر روح جامعه اسلامى حكمفرما بود، تضعيف كرد و ترس را ريخت، احساس عبوديت را زايل كرد و به عبارت ديگر به اجتماع اسلامى شخصيت داد. او بر روى نقطه‌اى در اجتماع انگشت گذاشت كه بعداً اجتماع در خودش احساس شخصيت كرد.
احساس شخصيت‌
مسئله احساس شخصيت مسئله بسيار مهمى است. از اين سرمايه بالاتر براى اجتماع وجود ندارد كه در خودش احساس شخصيت و منش كند، براى خودش ايده‌آل داشته باشد و نسبت به اجتماع‌هاى ديگر حس استغنا و بى‌نيازى داشته باشد، يك اجتماع اين طور فكر كند كه خودش و براى خودش فلسفه مستقلّى در زندگى دارد و به آن فلسفه مستقل زندگى خودش افتخار و مباهات كند، و اساساً حفظ حماسه در اجتماع يعنى همين كه اجتماع از خودش فلسفه‌اى در زندگى داشته باشد و به آن فلسفه ايمان و اعتقاد داشته باشد و او را برتر و بهتر و بالاتر بداند و به آن ببالد. واى به حال آن اجتماعى كه اين حس را از دست بدهد! اين يك مرض اجتماعى است، و اين غير از آن «خودى» اخلاقى است كه بد است و نفس‌پرستى و شهوت‌پرستى است.
اگر اجتماعى اين منش را از دست داد و احساس نكرد كه خودش فلسفه مستقلّى دارد كه بايد به آن فلسفه متكى باشد، و اگر به فلسفه مستقلّ زندگى خودش ايمان نداشته باشد، هر چه داشته باشد از دست مى‌دهد، ولى اگر اين يكى را داشته باشد ولى همه چيزهاى ديگر را از او بگيرند باز روى پاى خودش مى‌ايستد؛ يعنى يگانه نيرويى كه مانع جذب شدن ملتى در ملت ديگر و يا فردى در فرد ديگر مى‌شود، همين احساس منش و شخصيت است.