لازم است ما از خود سؤال كنيم كه چه رابطه‌اى ميان شهادت حسين بن على و نيرو گرفتن اسلام و زنده شدن اصول و فروع دين وجود دارد؟ زيرا مى‌دانيم صرف اين كه خونى ريخته بشود منشأ اين امور نمى‌شود. بنابر اين ميان قيام و نهضت و شهادت حسين بن على و اين آثارى كه ما مى‌گوييم و مدعى آن هستيم و واقعاً تاريخ هم نشان مى‌دهد كه حقيقت دارد، چه رابطه‌اى وجود دارد؟ اين رابطه را ما وقتى مى‌توانيم درك بكنيم كه موضوع گفته شده در دو گفتار پيشين را كاملًا در نظر بگيريم.
اگر شهادت حسين‌بن على صرفاً يك جريان حزن‌آور مى‌بود، اگر صرفاً يك مصيبت مى‌بود، اگر صرفاً اين مى‌بود كه خونى بناحق ريخته شده است و به تعبير ديگر صرفاً نفله شدن يك شخصيت مى‌بود ولو شخصيت بسيار بزرگى، هرگز چنين آثارى را به دنبال خود نمى‌آورد. شهادت حسين بن على از آن جهت اين آثار را به دنبال خود آورد كه- به تعبيرى كه عرض كرديم- نهضت او يك حماسه بزرگ اسلامى و الهى بود؛ از اين جهت كه اين داستان و تاريخچه، تنها يك مصيبت و يك جنايت و ستمگرى از طرف عده‌اى جنايتگر و ستمگر نبود، بلكه يك قهرمانى بسيار بسيار بزرگ از طرف همان كسى بود كه جنايت‌ها را بر او وارد كردند.
شهادت حسين‌بن على حيات تازه‌اى در عالم اسلام دميد و- همان طور كه در گفتار اول گفتيم- اثر و خاصيت يك سخن يا تاريخچه و يا شخصيت حماسى اين است كه در روحْ موج به وجود مى‌آورد، حميّت و غيرت به وجود مى‌آورد، شجاعت و صلابت به وجود مى‌آورد؛ در بدن‌ها، خون‌ها را به حركت و جوشش درمى‌آورد و تن‌ها را از رخوت و سستى خارج مى‌كند و چابك و چالاك مى‌نمايد.
چه بسيار خون‌ها در محيطهايى ريخته مى‌شود كه چون فقط جنبه خونريزى دارد، اثرش مرعوبيت مردم است، اثرش اين است كه از نيروى مردم و ملت مى‌كاهد و نفس‌ها بيشتر در سينه‌ها حبس مى‌شود. اما شهادت‌هايى در دنيا هست كه به دنبال خودش روشنايى و صفا براى اجتماع مى‌آورد. شما در حالت فرد امتحان كرده و ديده‌ايد كه بعضى از اعمال است كه قلب انسان را مكدّر مى‌كند ولى بعضى ديگر از اعمال است كه قلب انسان را روشن مى‌كند، صفا و جلا مى‌دهد. اين حالت عيناً در اجتماع هم هست. بعضى از پديده‌هاى اجتماعى، روح اجتماع را تاريك و كدر مى‌كند، ترس و رعب در اجتماع به وجود مى‌آورد، به اجتماع حالت‌