و در حالی که بیش از شصت قربانی همراه داشت، به سوی مکّه حرکت نمود. مردم از اطراف و اکناف در حجّ آن سال شرکت کردند، حضرت علی علیه السلام که به یمن رفته بود، با چهل و سه قربانی وجزیه‌ای که از مردم نجران گرفته بود، به پیامبر (ص) پیوست، در مدینه و طول راه، هفتاد هزار مسلمان به پیامبر (ص) پیوسند و در مکّه بیش از صد هزار مسلمان، اجتماع کرده و حج را با پیامبر (ص) انجام دادند. نوای لبّیک و شعار توحید، سراسر مکّه و عرفات و مِنی را فرا گرفت.

پیامبر (ص) در عرفات و در فرصت‌های مناسب دیگر برای مردم خطبه خواند و سخنرانی کرد و مطالب و دستورهای مهمّ اسلام را برای آنها بیان نمود، به خصوص پیروی از قرآن و سنّت را تأکید کرد و در آخر با انگشت شهادت به آسمان اشاره کرد و گفت: «خدایا شاهد باش، که من پیام‌های تو را به مردم ابلاغ نمودم».[١]

پس از مراسم حج، مسلمانان آماده حرکت به بلاد و شهرهای خود شدند و پیامبر (ص) عازم مدینه گردید.

وقتی‌که‌کاروان پیامبربه‌سرزمین‌غدیرخم،[٢](٥کیلومتری جُحفه)[٣] رسید. جبرئیل علیه السلام از طرف خدا فرودآمد و این آیه را بر پیامبر (ص) نازل کرد:

یا اَیُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبَّکَ وَاِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتْهُ وَاللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ؛

[١]١.دراین‌خطبه،پانزده‌دستورمهم‌اسلامی‌رامطرح‌کرده است. (رک: بحارالانوار ،ج ٢١ ،ص ٤٠٥).

[٢]٢.بیابان غدیر، در حقیقت چهار راهی است که مردم سرزمین حجاز را از هم جدا می‌کند، راهی به سوی مدینه در شمال، و راهی به سوی عراق در شرق، و راهی به سوی غرب و سرزمین مصر و راهی به سوی سرزمین یمن در جنوب. (تفسیر نمونه ،ج ٥ ،ص ٩).

[٣]١. «جُحْفَه» یکی از میقات‌های احرام است و راه اهل مدینه و مصر و عراق از آنجا منشعب می‌شود. (فروغ ابدیت ج ٢ ص ٤٧٣).