پیغمبر (ص) در شب چهارم ربیع الاوّل (پس از سه روز ماندن در غار) رهسپار یثرب شد و روز دوازدهم ربیع الاوّل نزدیک ظهر وارد محلّه «قُبا»[١] مدینه شد و در منزل بزرگ قبیلۀ «کلثوم بن الهِدْم» فرود آمدند و چند روزی،[٢] در آنجا توقّف کرد، در این مدّت شالودۀ مسجدی را برای قبیله «بنی عمرو بن عوف» ریخت، که به مسجد قبا معروف است.

برخی اصرار می‌کردند که هرچه زودتر رهسپار مدینه گردد، ولی او در انتظار پسر عمّ خود علی علیه السلام بود. در آن شب هجرت، پیامبر (ص) به علی علیه السلام سفارش‌هایی کرده بود، از جمله اینکه امانت‌های مردم که نزد رسول

[١] . قُبا نام چاهی بود که دهکدۀ قُبا با نام آن معروف گشته، و محل سکونت قبیلۀ «بنو عَمرو بن عوف» بوده است. این دهکده قبلاً در جنوب غربی مدینه به فاصلۀ ٣٥٢٨ متر قرار داشت، و اکنون جزو شهر مدینه است، که رسول خدا به هنگام هجرت روز دوشنبه ١٢ ربیع الاول به این روستا وارد شد، و به مدت چهار روز در خانه رئیس قبیله به نام «کلثوم بن هِدْم» که پسر «امرءالقیس» بود میهمان گشت، و در این مدّت زمینی را که در کنار خانه میزبان برای خشک کردن خرماها اختصاص یافته بود، خریداری نمود و با سرعت «مسجد قُبا» را تأسیس کرد، و یکی از صحابه خود به نام «معاذبن جبل» را پیش نماز مسجد کرد.

«مسجد قُبا» نخستین مسجد اسلام است که طبق فرمایش رسول خدا، دو رکعت نماز در آن‌جا پاداش یک عمره دارد (وسائل الشیعه، ج١٠، ص ٢٧٨).

و آن چنان ارزشمند است که خداوند در قرآن مجید آن را ستایش نموده و می‌فرماید: «لْمَسْجِدُ اُسَسَ علی التقُّوی مِنْ اُوْلِ یَوْمٍ اَحَقُ اَنْ تَقُومَ فِیهِ ...؛ مسجدی است که از روز نخست برای تقوا تأسیس گردیده، سزاوار است که در آنجا نماز بگزارید ...» (سوره توبه/ ١٠٨).

و امام صادق علیه السلام ، در دو حدیث جداگانه مراد از این مسجد را «مسجد قُبا» معرفی می‌فرمایند. (فروع کافی، ج ٤، ص ٥٦٠)

این مسجد در طول تاریخ چندین بار مرمّت و توسعه پیدا کرده، و هم اکنون با داشتن منبری شبیه منبر مسجدالنبی و ٧٤ ستون، و چهارده منارۀ بلند در گوشه‌های مسجد، و دارای شبستانهای زیبا با مساحت ١٣٥٠٠ مترمربع که وسط مسجد به صورت صحن بدون سقف می‌باشد میلیون‌ها زائر مدینه را پذیرا می‌باشد.

[٢] . مدّت توقّف رسول خداm را در قُبا «بیست و سه روز، چهارده روز، پنج روز، چهار روز و سه روز» نوشته‌اند. اِمتاع الاَسماع ، ص ٤٥.