دين و دولت در انديشه اسلامي - سروش، محمد - الصفحة ٢٢٠
شأن نزول آيه نيز مؤيّد ديگرى براى آن است كه اولويت در اين آيه، رهبرى اجتماعى و سياسى را نيز دربر مىگيرد؛ زيرا بر طبق برخى از نقلهاى تاريخى، وقتى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، تصميم به جنگ تبوك گرفت و فرمان بسيج عمومى صادر نمود، عدهاى براى حركت در سپاه حضرت، به دنبار اجازه پدر و مادر خويش بوند. خداوند با فرو فرستادن اين آيه، رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به عنوان عالىترين مقام زعامت و رهبرى جامعه اسلامى، كه هيچ نظر و رأى ديگر، و يا هيچ ولايت و حق ديگر (مانند حقوق والدين) نبايد مزاحم آن تلقى شود، معرفى نمود.[١] قرآن كريم، در آيه ديگرى نيز از پيامبر به عنوان «ولىّ» ياد مىكند:
انما وليّكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكوة و هم راكعون.[٢] معناى اصلى اين كلمه، آنگونه كه راغب در مفردات گفته است، قرار گرفتن چيزى در كناز چيز ديگرى است به نحوى كه فاصلهاى در كار نباشد؛ يعنى اگر دو چيز، آنچنان به هم متصل باشند كه هيچ چيز در ميان آنها نباشد، ماده «ولى» استعمال مىشود. به همين مناسبت، طبعا اين كلمه در مورد قرب و نزديكى- اعم از قرب مكانى و قرب معنوى- به كار رفته است. و باز به همين تناسب در مورد دوستى، يارى، تصدى امر، تسلّط و معانى ديگرى از اين قبيل استعمال شده است؛ چون در همه آنها نوعى مباشرت و اتصال وجود دارد.[٣] راغب درباره موارد استعمال اين واژه مىگويد:
ولايت به معناى نصرت است؛ امّا ولايت به معناى تصدى و صاحب اختيارى يك كار است. گفته شده كه معناى هر دو يكى است و حقيقت آن، همان تصدى و صاحب اختيارى است.[٤]
[١] - فضل طبرسى، مجمع البيان، ج ٤، ص ٣٣٨.
[٢] - مائده( ٥) آيه ٥٥.
[٣] - مرتضى مطهرى، ولاء ولايتها، ص ٧.
[٤] - راغب اصفهانى، مفردات، ص ٥٧٠.