برادران مسلمان! اين انتخابات موجب مرگ امت اسلامى است و هركس با علم به حرمت، در آن شركت كند، همسرش بر او حرام مى‌شود و حرام است به زيات ائمه عليهم السّلام برود، جواب سلامش را نبايد داد و اجازه ورود به حمّام مسلمانان را ندارد.[١] آية اللّه ميرزا حسين نائينى، در مقابله با انتخابات نمايشى نيروهاى متجاوز انگليسى، حكم به تحريم داد و پس از آن كه برگزارى انتخابات را به تأخير انداخت، مجددا بر حكم سابق خود اصرار ورزيد و نوشت:

بسم اللّه الرحمن الرحيم. نعم قد حكما سابقا بحرمة الدخول فى امر الانتخابات و الاعانة فيه باىّ وجه كان على كل مسلم مؤمن باللّه و اليوم الاخر و هذا الحكم كما كان لم يتغيّر موضوعه و لم يتبدّل. ١٧ شوال ١٣١٤ قمرى، الاحقر محمد حسين الغروى النائينى.[٢] در ايران نيز هنگامى كه قواى انگليسى، جنوب كشور را ميدان تاخت و تاز قرار داده و به اشغال خويش درآوردند، علماى نجف و شيراز به مبارزه جدى برخاسته و آية اللّه سيد عبد الحسين لارى فرمان جهاد عليه قواى متجاوز را صادر كرد. هم‌چنين آية اللّه ميرزا ابراهيم محلاتى، در يك مبارزه منفى، داد و ستد با اتباع انگليس را تحريم و در حكم دشمنى با امام زمان دانست. كنسول انگليس در گزارش خود آورده است:

مجتهدان پى‌گيرانه، كسبه را از فروش به قشون انگليس بازمى‌دارند و كارگران ايرانى را از اشتغال به كارهاى مرجوعه قشون، جلوگيرى كرده‌اند.[٣] در جريان نهضت مشروطيت نيز نمونه‌هايى از احكام حكومتى، از سوى فقها ديده مى‌شود؛ مثلا پس از آن كه محمد على شاه، مجلس را به توپ بست و رژيم استبدادى را بار ديگر برقرار كرد، برزگ‌ترين شخصيت‌هاى شيعه و مراجع عصر، يعنى آخوند خراسانى، شيه عبد اللّه مازندرانى و تهرانى، شديدترين حملات خود را در قالب‌

[١] - مجله حوزه، شماره ٥٠، ص ١٠٧.

[٢] - همان، شماره ٧٦، ص ٢٠٤. ر. ك: عبد الهادى حائرى، تشيع و مشروطيت در ايران، ص ١٧٤.

[٣] - محمد تركمان، اسنادى درباره هجوم انگليس و روس به ايران، ص ٢٨٨؛ احمد بشيرى، كتاب آبى،( گزارشات وزارت امور خارجه انگليس درباره انقلاب مشروطيت) ج ٦، ص ١٤٢٢.