نباشد كه كمتر از آن زنده تواند بود و بعد از آن ايصال نعم كند بواو و اگر چه هيكل او بر وجه كمال نباشد زيرا كه اجزا بر طريق ما كان شرط حلول روح نيست در آن و بعضى ميگويند كه ميتواند بود كه جثه شهدا كه بر زمين افتاده باشد حياة داشته باشد و لذات بآن واصل شود مانند زنده كه در خواب باشد لذات باو واصل ميشود و آن محسوس غير نميشود چه در خواب انواع التذاذ و اصناف بمتجه و سرور مييابد و اينكه در حديث آمده كه منكر و نكير بعد از سؤال قبر بمؤمن گويند كه‌

نم نومة العروس‌

مصدق اين است و در آيه دلالتست بر صحت مذهب ما در سؤال قبر و اثابه مؤمن در آن و عقاب عصاة در آن هم چنان كه در احاديث صحيحه متواتر و متضافر است و اينكه بلخى حمل آيه كرده بر حياة حشر جهت آنست كه منكر عذاب قبر است و از حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله و سلم مروى است كه حق تعالى شهدا را شش خصلت كرامت ميفرمايد يكى آنكه اول قطره خون كه از بدن شهيد بر زمين رسد جمله گناهان او را عفو نمايد دوم منزلتى كه در بهشت نامزد او باشد باو نمايد سيم هفتاد و دو حور عين را باو دهد چهارم او را از فزع اكبر و عذاب قبر ايمن گرداند و بحيله ايمانش بيارايد پنجم تاج وقار از ياقوت سرخ كه بهتر باشد از دنيا و هر چه در او است بر سر او نهد ششم شفاعة او را در حق هفتاد كس از اقربا قبول فرمايد و چون حق تعالى بيان چيزى نمود كه بندگان را بآن تكليف فرموده از عبادات در عقب آن بيان چيزى مى‌فرمايد كه امتحان كند ايشان را بآن از فنون مشقات و ميفرمايد كه‌ وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ‌ خطاب باصحاب پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم است با ساير اهل تكليف و معنى اينست كه هر آينه ميآزمائيم شما را يعنى با شما معامله از مايندگان ميكنيم و اگر چه حال شما بر ما پوشيده نيست اما ميخواهيم كه عيار كار و بار هر كس بر محك امتحان ظاهر گردد تا بر عالميان ظاهر شود كه كدام از شما صابرند بر بلا و مستسلم قضا شده‌اند و سر تسليم را برضاى او نهاده‌اند و چه كسانيند كه بجهت بيصبرى و عدم رضا بقضاى بارى از ايشان ممتاز شده‌اند و اين آزمايش بچند نوعست‌ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ‌ بچيزى اندك از بيم دشمن در غزايا از ترس حق تعالى تقليل شي‌ء نسبت بآن چيزى است كه حق تعالى ايشان را از آن نگاه مى‌دارد تا تخفيف مشاق نمايد بر ايشان و بنمايد بايشان كه رحمت واسعه او مفارقت نميكند از ايشان يا نسبت بآن چيزى كه معاندان ايشان را رسد در دنيا و در آخرت و اخبار ايشان بابتلا قبل از وقوع آن بجهت آنست كه تا توطين نفوس خود نمايند بر آن‌ وَ الْجُوعِ‌ و ديگر بچيزى اندك از گرسنگى كه آن قحط است و تنگى و يا روزه داشتن‌ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ‌ و نقصان بعضى از مالها كه بتاراج حادثات رود در غزايا و غير آن از آفات‌