كه حكم بنا حق كنند پس بندگان را نهى كرد از آنكه رفع حكومت بايشان نمايند بر سبيل رشوه تا حاكم براى مرتشى حكم كند و فريق بمعنى طايفه است از مال كه از آن منقطع سازند و استعمال آن در مال براى آنست كه مال عرب بيشتر شتر و گاو و گوسفند است و ساير چهار پاى و لهذا اطلاق وادى بر آن شده در حديث نبوى كه‌

لو كان لابن آدم واديان من مال لا تبغى اليهما ثالثا لا يملأ جوف ابن آدم الا التراب و يتوب اللَّه على من تاب‌

يعنى هر كه او را دو رود خانه از مال باشد او طلب ثالث آن خواهد كرد و دل آدم را پر نميسازد مگر خاك و حقتعالى قبول توبه آن كسى كند كه باو باز گردد و تائب و نادم شود و صاحب كنز نيز معنى آيه را باين تنزيل فرموده و گفته كه اين آيه كريمه دلالت ميكند بر نهى از دو چيز يكى نهى از اكل اموال بسببى باطل و غير مشروع اگر گويند حق تعالى اضافه اموال بمخاطب فرموده پس چگونه مخاطب ظالم باشد با كل آن چه مال هر كس بصاحبش حلال است و هيچ حلال باطل نيست گوئيم اين مجاز است از باب اطلاق كل بر بعض و مراد اينست كه (لا ياكل بعضكم مال بعض بالباطل) يعنى مخوريد مال يكديگر را بباطل چون نهب و سرقت و تزوير و غير ذلك دوم تدلوا اى لا تدلوا و حذف لا بجهت اعتماد است بر عاطف و معنى آنست كه (لا تعطوا الحكام اموالكم ليحكموا لكم) مدهيد بحكام مالهاى خود را تا براى شما حكم كنند و اين مستعار است از قول عرب (ادلى دلوه اذا ارسلها و الرشوة ترسل الى الحاكم) يعنى ارسال رشوه كرد بحكام مانند ارسال دلو در چاه و قوله لتاكلوا علت غائيه ادلى است و قوله فريقا بمعنى آنست كه (طائفة من اموال الناس بالاثم) و مراد باثم ظلم است كه سبب اثم است و واو در وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌ حال است اى (و الحال انكم تعلمون انها باطلة) و قيد حكم بعلم بجهت آنست كه تكليف مشروط است بعلم و بعد از آن بيان حكمى ديگر از احكام شرع ميكند بقوله‌ يَسْئَلُونَكَ‌ سؤال ميكنند ترا اى محمد ص‌ عَنِ الْأَهِلَّةِ از ماههاى نو مرويست كه معاذ جبل و ثعلبه كه از اعيان انصار بودند پرسيدند كه سبب چيست كه گاه گاه جرم ماه باريك مينمايد مانند ريسمانى و بعد از آن بمرور ايام زياده ميشود تا آنكه تمام ميگردد و ديگر باره روى بتناقص مينهد تا باز بمرتبه اولى ميرسد و چون حقتعالى ميدانست بعلم ازلى كه فهم ايشان قاصر است از دانستن حكمت نقصان و كمال ماه از اين جهت جواب در معرفت فايده آن فرستاد كه‌ قُلْ هِيَ‌ بگو اى محمد كه هلالها مَواقِيتُ‌ نشانهاى وقتها است‌ لِلنَّاسِ‌ براى مردمان در مزد مزدوران وعده زنان و مدت حمل ايشان و مدت رضاع و فصال و آجال ديون و تحقيق شروط وَ الْحَجِ‌ و علامات اوقاتست براى حج كه موسم را بدان بدانند مراد آنست كه معالم عبادات موقت است كه اوقات آنها بدان شناخته‌