وَ أَنْ تَصُومُوا و آن گه روزه داريد اى مطيعان‌ خَيْرٌ لَكُمْ‌ بهتر است مر شما را از فديه و تطوع خير إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌ اگر هستيد كه بدانيد فضيلة صوم را و براعة ذمه خود را جواب شرط محذوف است و ما قبل آن دال بر آن اى (اخترتموه) يعنى اگر بدانيد فضيلت روزه را اختيار آن كنيد و يا تقدير اينست كه (ان كنتم من اهل العلم و التدبر علمتم ان الصوم خير من ذلك) يعنى اگر از اهل علم و تدبريد مى‌دانيد كه صوم بهتر است از فديه و در كنز آورده كه نزد بعضى اين حكم در اول اسلام بوده و بعد از آن بآيه‌ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ‌ منسوخ شده چه در اول حال روزه داشتن بر ايشان بسيار دشوار بود بجهت آنكه بآن معتاد نشده بودند و چون عادت كردند حكم تخيير منسوخ گشت و واجب شد روزه داشتن و نزد بعضى ديگر منسوخ نيست بلكه مراد باين حامل مقرب است و مرضع قليل اللبن و شيخ و شيخه و ذو العطاش پس حقتعالى چون اول ذكر مرضى كرد كه مسقط فرض است و اسبابى ديگر هست كه در عرف آن را مرض نميگويند ليكن صوم با آن دشوار است حكم آن را در اين آيه بيان فرمود پس تقدير آنست كه (و على الذين يطيقونه ثم عرض لهم ما يمنع الطاقة فدية) و يا آنكه لا در يطيقونه محذوفست يعنى كسى كه نتواند روزه داشتن چون پيران از كار افتاده و امثال ايشان فديه دهد و اين قول مرويست از صادق و شبهه نيست كه اين اولى از نسخ است بدليل (التخصيص خير من النسخ) چنان كه در اصول مقرر است و مؤيد اين قول است قرائت يطوقونه كه بمعنى يتكلفونه است و اين قراءة شاذ است منقول از ابن عباس و بنا بر قول آنان كه مجموع آيه را منسوخ ميدانند منافات ندارد بقول ما زيرا كه رفع وجوب مستلزم رفع جواز نيست و قوله و ان تصوموا كلام مستأنفست و در تقدير اينكه (صومكم خير عظيم لكم) روزه داشتن شما نيكويى عظيمست مر شما را اگر هستيد كه بدانيد فضايل صوم را بنظر عقلى و اگر ندانيد آن را بنظر عقلى عالم شويد بآن بسمع نه بغير آن و اين نقص است نسبت بكسى كه جامع بين العلمين باشد شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي‌ ماه رمضان آن ماهيست كه‌ أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌ فرو فرستاده شد در او قرآن در انوار گفته كه شهر رمضان مبتدا است و ما بعد آن خبر آن و ميتواند بود كه خبر مبتدا محذوف باشد تقدير اينكه (ذلكم شهر رمضان) يعنى آن صيام مذكور ماه رمضان است و يا بدل صيام باشد بر خذف مضاف اى (كتب عليكم الصيام صيام شهر رمضان) يعنى نوشته شده بر شما روزه داشتن ماه رمضان و بنا بر اين در تقدير موصول صفة شهر رمضان است و رمضان مصدر رمض است بمعنى احترق پس شهر بآن مضاف شده و علم ماه صيام گشته و منع صرف آن بجهت علميت است و الف نون مزيدتان و قوله ع من صام رمضان بر حذف مضاف است بجهت امن از التباس‌