روش هاى توان افزايى در سختى ها - عطاء الله، محسن - الصفحة ٢٩٠ - ٥ تقويت«خدا - تقليلى»
پيامبر (ص) اين رؤيا را براى لشكر بازگفت و اين كار، باعث بالا رفتن روحيه آنها شد؛ زيرا خود اين ارائه و نقل آن، عاملى بود براى آمادگى و زمينهسازى هرچه بهتر لشكر اسلام. در واقع، در آن موقعيت، از تقويت «مشكل- انتظارى» استفاده شد. برخى مفسّران، از اين جريان، جواز تبليغ روانى، بزرگ و زياد نشان دادن نيروىهاى خودى و كوچك و كم نشان دادن نيروى دشمن را برداشت كردهاند.[١]
پس از آن كه دو گروه در مقابل يكديگر قرار گرفتند، خداى متعال در بيدارى نيز لشكر دشمن را كم جلوهگر ساخت. اين مسئله، سبب تقويت روحيه مسلمانان و عزم آنان براى كارزار شد. بنا بر اين، كم جلوهگر شدن لشكر دشمن- كه از جانب خدا صورت گرفت-، هم از طريق خواب پيامبر (ص) و هم با تصرّف در ديدگان لشكريان ارائه شد.
كمشمارىِ نيروى طرف مقابل، در اين مرحله (يعنى هنگامى كه دو سپاه در مقابل هم قرار گرفتند)، براى لشكريان دشمن نيز صورت گرفت. آنان نيز تعداد مؤمنان را كم ديدند و همان اثرى كه براى مؤمنان ايجاد شد، براى كافران نيز اتّفاق افتاد، يعنى آنان نيز جرئتشان براى حمله به لشكر اسلام بيشتر شد و عزمشان را براى مبارزه جزم كردند. هر چند اين تقويتى كه از جانب خداى تعالى براى آنان اتفاق افتاد، در ظاهر، شبيه تقويت مؤمنان بود؛ امّا هدف و حكمتش متفاوت بود. حكمت تقويت مسلمانان اين بود كه از جنگ با لشكرى كه بر اساس عوامل ظاهرى شكستناپذير مىنمود، نهراسند؛ امّا حكمت كم نشان دادن مؤمنان در ديد كافران اين بود كه اين جنگ، رقم بخورد و مسلمانان به پيروزى برسند و خود دليل روشنى بر حقّانيت حق و بطلان باطل باشد:[٢] لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا.
از اين رو، در مرحله بعد يعنى هنگامى كه جنگ آغاز شد، تقويت مؤمنان ادامه يافت؛ امّا تقويت كافران، به تضعيف، تبديل شد به اين صورت كه جمعيت مسلمانان را زياد ديدند. اين مطلب در آيه سيزده سوره آل عمران بيان شده است:
[١]. تسنيم، ج ١٣، ص ٢٩٠.
[٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٩، ص ١٢١.