از بررسى آيات مربوط به بينايى و نظارت الهى در قرآن به دست مى‌آيد كه نظر و توجّه خدا نسبت به انسان، به سه صورت اعمال مى‌شود؛ صورت اوّل، نگاه و نظر عمومى و همگانى است كه انسان و همه حقايق هستى را شامل مى‌شود.[٣] آيات فراوانى كه انسان‌ها و كارهاى آنان را به عنوان متعلّق صفت «بصير» در نظر گرفته‌اند،[٤] و نيز آياتى كه در آنها به فراگير بودن متعلّق اين صفت الهى تصريح گرديده‌[٥] و يا آن را به صورت مطلق، بيان نموده‌اند،[٦] بيانگر چنين نگاه عمومى خواهند بود.

صورت دوم، نظر ويژه به انبيا و اوليا و همه انسان‌هاى با تقواست و از آن مى‌توان به «نظر تشريفى» ياد كرد،[٧] اين نگاه در روز قيامت از نقض‌كنندگان پيمان الهى و سوگندشكنان، سلب خواهد شد:

[١]. واژه« نظر» به معناى نگاه با تعمّق و تحقيق است؛ خواه با بصر باشد يا بصيرت( التحقيق، ج ١٢، ص ١٦٦؛ مفردات، ص ٨١٢). در معناى اين ريشه، تأمّل و تدبّر نهفته است( معجم مقاييس اللغة، ج ٥، ص ٤٤٤ و ٨١٣)، چنان كه نظر به معناى مهلت دادن و انتظار از همين منبع لغوى است( قاموس قرآن، ج ٧، ص ٨٢؛ تسنيم، ج ٨ ص ٨٣). اين كلمه با تمام مشتقاتش، ١٢٩ مرتبه در قرآن تكرار شده است كه تنها در سه آيه در باره نظارت خداوند به معناى اوّل به كار رفته است. از اين سه آيه، دو موردش مربوط به نظارت او بر جانشينى انسان‌هاست( سوره اعراف، آيه ١٢٩؛ سوره يونس، آيه ١٤) و يك موردش در مقام نفى نظارت بر برخى افراد در قيامت( سوره آل عمران، آيه ٧٧).

[٢]. واژه« رأى» به معناى مطلق ديدن و ادراك چيزى است كه با چشم، خيال، تفكّر يا قلب، قابل رؤيت باشد( التحقيق، ج ٤، ص ٨). اين كلمه با ديگر مشتقاتش، ٣٢٨ بار در قرآن تكرار شده است. عبارت‌هاى« ألم تر»،« يرى» يا« ترى» و« يروا» به ترتيب با ٣١، ٣٨ و ٢٧ بار تكرار، بيشترين كاربرد را داشته‌اند.

[٣]. حيات حقيقى انسان در قرآن، ص ٩٧.

[٤].( وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ‌)( سوره بقره، آيه ٩٦). نيز ر. ك: سوره آل‌عمران، آيه ١٥، ٢٠، ١٦٣؛ سوره مائده، آيه ٧١؛ سوره غافر، آيه ٤٤؛ سوره فاطر، آيه ٤٥).

[٥].( إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ بَصِيرٌ)( سوره ملك، آيه ١٩).

[٦].( كانَ رَبُّكَ بَصِيراً)( سوره فرقان، آيه ٢٠).

[٧]. حيات حقيقى انسان در قرآن، ص ٩٧.