حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٤٩١ - پنجم
ترديد قرار مىگيرد. [اما چنين احتمالى] تنها در صورتى متصوّر است كه بتوانيم ردّ پاى اقتباس اين قاعده فقهى را در دوران جاهلى بيابيم.
چنين فرضى، آن قدر كه در بادى امر مينمايد، گزاف نيست. وجود روش قديمى أعراب براى حلّ و فصل نزاع درباره ابوّت از طريق قيافهشناسى، اين استثنا را نفى نمىكند كه در برخى جاها، در اثر نفوذ قوانين حقوقى ديگر، قاعده «الوَلَدُ لِلفِرَاشِ» اقتباس و اعمال شده باشد. در برخى روايات أوائل- كه معمولًا حاوى اشتباهات تاريخى[١] تلقى مىشوند- به صراحت آمده كه وضع واقعاً به همين منوال بوده است. نقل است كه أكثَم بن صيفى [حكيم و] قاضى پيش از اسلام، بر اساس همين قاعده حكم كرده است.[٢] اگر اين امر در شبه جزيره انديشهاى تازه نبوده- كه احتمال آن هم بعيد نيست- كدام انديشه حقوقى مىتوانسته پشتوانه آن باشد؟ ناگزيريم به يهوديان، يعنى فقه و حقوق خاخامى توجه كنيم. در واقع قاعدهاى مشابه در تلمود بابلى هست.[٣] آيا اين قاعده حقوقى يهوديان برگرفته از حقوق رومى بوده، يا اصل و اساسى يهودى داشته است؟ با در نظر گرفتن سطح اطّلاعات كنونى ما درباره عربستان دوره جاهلى، پرسشهاى بسيارى همچنان بىجواب ميمانند. بررسىهاى بسيارى لازم است تا منشأ اين قاعده فقهى در اسلام را به پيش
[١]. مؤلّف در اين جا و ديگر مقالات خود به اصطلاحِanachronism ياanachronistic اشاره مىكند.anachronism را مترجمان و فرهنگنگاران ايرانى به« نا بگاهى، نابهنگامى»( داريوش آشورى) و« نابهنجارى تاريخى، اشتباه تاريخى، واپس گرايى، چيزى ناسازگار با زمان يا خلاف روند تاريخ»( محمدرضا باطنى) و« خطاى تاريخى؛ نابهنگامى و زمانپريشى»( علىمحمّد حقشناس) ترجمه كردهاند. برخى از مترجمان عرب نيز آن را به« المفارقة التاريخية، شىء يوضع أو يحدث فى غير زمانه الصحيح»( منير البعلبكى) يا« المغالطة التاريخية»( هاشم صالح) برگرداندهاند. اين اصطلاح به ويژه در تاريخنگارى بدين معناى خاص به كار مىرود و مراد از آن توجه به رويدادها و منظومه فكرى يك دوره از منظر باورها و ارزشهاى دوران ديگر است. نمونههاى فراوانى براى اين پديده مىتوان يافت. عجالتا مثالى مرتبط با
بحث حاضر اين است كه روايتى از پيامبر بيابيم كه در آن به مفاهيم و نزاعهاى متأخّر اسلامى چون جبر و اختيار، قدريّه، يا حدوث و قدم قرآن اشاره شده باشد( ويراستار).
[٢].See Crone ,Roman ,p .١١ .
[٣].See Juynboll ,Muslim Tradition ,p .٦١ .