حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٣٧٧ - ٤ ابن زبير و مهدى
يكون اختلاف عند موت خليفه فيخرج رجل من أهل المدينه هارباً إلى مكّه فيأتيه ناس من أهل مكه فيخرجونه و هو كاره فيبايعونه بين الركن و المقام و يبعث إليه بعث من الشام فيخسف بهم بالبيداء[١] بين مكه و المدينه فإذا رأى الناس ذلك أتاه
[١]. مادلونگ تعبير« بالبيداء» را به معناى« در صحرا» مىگيرد. وى در تحرير دوم دائرة المعارف اسلام هم چنين كرده است(EI ٢ ,"Mahd گ",٢٣٢١ a ). از لحاظ ريشهشناختى چنين معنايى محتمل است( نك:
Lane, The Arabic English Lexicon, London, ٣٩٣٦٨١, col. ١٨٢ c(.
نيز مىتوان در متون ديگر، تعابيرى در تأييد آن معنا سراغ داد؛ همچون« بالبيداء من العرب» كه در روايات ديگرى كه در باره« خسف» رسيده، آمده است( در اين باره ترجمه مادلونگ را از روايات مختلف صحيح مسلم در مأخذ زير مشاهده كنيد:
llA dbAY", gnuledaM. W ع dhaM eht dna ryabuZ. b h گ.) f ٢٩٤,"
البته در يكى از اين روايات، راوى محل را با تعبير« بيداء المدينه» معرفى مىكند( مسلم، صحيح، استانبول، ١٣٢٩- ١٣٣٣ ق، ج ٨ ص ١٦٧ سطر ٤). تلخيص مادلونگ از اين روايت( همانجا، شم ٨)، بوضوح تمايل دارد اين تعبير را منطبق بر مكان مشهور بيداء نزديك مدينه بداند( درباره اين مكان، براى نمونه، نك: عبدالرزاق، مصنف، ج ١ ص ٢٢٨ سطر ٣، شم ٨٨٠؛ واقدى، مغازى، به كوشش م. جونز، لندن، ١٩٦٦ م، ص ٥٧٤ سطر ١١، ص ٧٣٣ سطر ١٨، ص ٧٣٤ سطر ١، ص ٨٠١ سطر ١١؛ ابنشبه، تاريخ المدينه، ص ٣٠٨- ٣١٠؛ ابنجبير، الرحلة، به كوشش دابليو. ريتر و م. ج. دخويه، ليدن/ لندن، ١٩٠٧ م، ص ١٨٩ سطر ٢؛ ياقوت، معجم البلدان، به كوشش ف. ووستنفلد، لايپزيك، ١٨٦٦- ١٨٧٣ م، ج ١ ص ٧٨٢ سطر ٦( اين كه در اين متن آمده كه« مكان به مكّه از مدينه نزديكتر است»، صرفا بايد سهوالقلم تلقى شود؛ قس: توضيح ياقوت در باره ذوالحليفة)؛ فيروزآبادى، المغانم المطابة فى معالم طابة، به كوشش ح. جاسر، رياض، ١٩٦٩ م، ص ٦٧ سطر ٦؛ فاسى، شفاء الغرام، به نقل از:
F. WUstenfeld, Die Chroniken der Stadt Mekka, Leipzig ١٦٠٧٥٨١, ٢: ١٨٢. ١ t t t
ضمن گزارشى از انتقال فيل ارسالى توسط ايلخان ابوسعيد به حج، در سال ٧٣٠ ق/ ١٣٣٠ م؛ سمهودى، وفاء الوفا، قاهره، ١٣٢٦ ق، ج ٢ ص ١٦٣ سطر ٢٣، ص ١٦٤ سطر ١٦، ص ٢٦٧ سطر ٢٤ كه در اينجا ضمن بحثى مستقل درباره بيداء، روايات خسف در آنجا را نيز مىآورد. اين جايابى كاملا با فضاى روايت مورد بحث ما منطبق است.