بود، امّا [بعدها] تكامل يافت- علما در پى دستيابى به جزئى‌ترين تلويحات سنّت كوششى خستگى‌ناپذير از خود نشان دادند، همان‌گونه كه پيش از آن نيز توانمندى خود را در رديابى دقيق‌ترين تلويحات در بيانات قرآنى به نمايش گذاشته بود. بعدها، سنّت پيامبر، به دست شافعى برجسته‌ترين مدافعش، با غلبه بر آنان كه به نفع قرآن به عنوان تنها منبع، سنّت را يكسر رد مى‌كردند[١] و آنان كه اگر چه نسبت به سنّت پيامبر آگاه بودند، در جانبدارى از اطّلاعاتى كه از محافل ديگر دريافت مى‌كردند، آن را به كرّات ناديده مى‌گرفتند، به طور كامل از قرآن استقلال يافت. از آن پس، سنّت به موازات قرآن، امّا مستقل از آن و نيز هم‌تراز با آن، به عنوان منبع اصلى درنظر گرفته شد.[٢]

ممكن است اكثر دانشمندان بر اين عقيده باشند كه صيام سه روزه و روزه عاشورا با نزول آيه روزه رمضان متروك و يا حتى منسوخ شده‌اند. امّا آن نسخ تنها به وضعيت اجبارى بودن آنها در گذشته باز مى‌گشت. با اينكه اين دو قسم روزه ديگر فريضه به شمار نمى‌آمدند، توانستند به عنوان اعمالى پسنديده در فهرست عبادات مستحبى اسلام جاى گيرند.[٣]

در سطح مباحث تخصصى و علمى محض، در اين باره كه آيه سه روز روزه و روزه عاشورا واقعاً بر مسلمانان واجب شده، ترديدهاى جدى مطرح شده بود. در اين زمينه، امام مالك روايتى نقل مى‌كند كه خليفه معاويه در سالى كه به قصد زيارت وارد حجاز شد، در روز عاشورا بالاى منبر اعلام كرد: «مردم مدينه! علماى شما كجايند؟ من از پيامبر شنيدم كه درباره چنين روزى گفت: امروز عاشوراست، البته روزه عاشورا بر شما مسلمانان واجب نشده است، امّا من خود قصد دارم اين روز را روزه بگيرم، پس هر كس مايل است مى‌تواند چنين كند و هر كس مايل نيست، مى‌تواند روزه نگيرد.»[٤]

[١]. كتاب الأمّ، ج ٧، ص ٢٥٠ به بعد.

[٢]. رساله، تحقيق شاكر، قاهره، ١٣٥٨ ق/ ١٩٤٠ م، ص ٧٢ و بعد، ٨٨، ٩١- ٩٣، ١٠٣.

[٣]. ابوالحسن محمد بن عبد الهادى السندى، حاشية على سنن النسائى( قس پيشتر، پانويس ٤٦)، ج ٢، ص ١٩٣.

[٤]. موطّأ، ج ١، ص ٢٢٠.