حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٤٧ - ٢ ٢ تاريخ گذارى از روى سندها
برخى از مدافعان هر يك از اين نظريههاى سه گانه در باب خاستگاه و پيدايش اسناد، به حوادثى تاريخى- به ويژه فتنهها و جنگهاى داخلى در ميان مسلمانان- استناد مىكنند كه گمان مىرود سبب به كارگيرى و رواج اسناد شدهاند. شگفت اينكه همگان به منبعى واحد، يعنى خبرى منسوب به ابن سيرين (م ١١٠ ق) استناد مىكنند كه مىگويد «پس از فتنه»، مردم ديگر از سند روايات سراغ مىگرفتند. محقّقانى كه خاستگاهى بسيار قديم براى اسناد قائلند، اين جمله ابن سيرين را به «فتنه نخست» تفسير مىكنند كه پس از قتل عثمان پديد آمد. دسته دوم كه دهههاى پايانى قرن نخست را زمان آغاز اسناد مىدانند، گمان دارند كه مقصود ابن سيرين «فتنه دوم» بوده است كه در پى مرگ معاويه روى داد. شاخت هم مراد از فتنه در كلام ابن سيرين را منازعات بنىاميه و بنىعباس مىداند كه به سقوط خلافت امويان انجاميد.[١]
٢. ٢. تاريخگذارى از روى سندها
تا دهه ١٩٧٠ ميلادى، اغلب محقّقان غربى با شك و ترديد بسيار به سند روايات مينگريستند و آنها را منبعى براى اطّلاعات تاريخى نمىدانستند. امّا اين بدان معنا نيست كه در نگاه آنان سندها به كلى مجعول بوده و هيچ نقشى در انتقال متون نداشتهاند. بحث و بررسى راجع به اعتبار و منشأ سند نشان داده بود كه تنها بخش معيّنى از سندها مسئلهدار يا از نظر تاريخى بىاعتبارند: يعنى قديمترين بخش سند كه شامل نام مراجعى از قرن نخست هجرى، از قبيل پيامبر، صحابه و تابعين بود. ايشان احتمال اصالت قسمتهاى جديدتر سندها را مىپذيرفتند. تقسيم سند به دو بخش اصيل و مجعول را نخستين بار شاخت صريحتر از هر كسى مطرح كرد[٢].
[١]. اين پرسش همچنان ذهن آدمى را به خود مشغول مىكند كه اساساً آيا- و تا چه ميزان- مىتوان اين نقل منتسب به ابن سيرين را درست و واقعى دانست؟ اولًا نمىتوان اطمينان يافت كه اين سخن واقعاً به ابن سيرين برسد و ثانياً، حتى اگر گوينده واقعى اين سخن او باشد، به درستى نمىدانيم آيا مراد وى كلى و عمومى است يا نه. اين فرض معقولتر است كه سخن وى را معطوف به منطقه علمى خود وى، يعنى بصره بدانيم. در اين باره نگاه كنيد به:
. ٢٣- ٢٢, snigirO, ikztoM
[٢].Schacht ,Origins ,١٧١ .