حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٣٥ - ٢ ١ خاستگاه و ارزش تاريخى
تا اينجا ديديم كه يُنبُل و بِرتُن همچنان عميقاً تحت تأثير پژوهشهاى شاخت بودند و- جدا از ملاحظاتى چند- اصولًا تشكيك كلّى وى در باب وثاقت تاريخى حديث را پذيرفته بودند. امّا در اين ميان، يوزف فان اس در كتابِ در كشاكش حديث و كلام، نظريات شاخت راجع به خاستگاه و گسترش روايات منقول از پيامبر، صحابه و تابعين را متزلزل ساخت. وى با تحليلى روايى- تاريخى نشان داد جوهره و هسته اصلى برخى از روايات كلامى منسوب به پيامبر و صحابه بسيار قديمى است كه در پارهاى اوقات مىتوان ردّ پاى آن را تا نيمه قرن نخست جستجو كرد.[١] هارالد موتسكى در پژوهشى راجع به جوامع حديثى غير رسمى و اوليه، به نتايجى بسيار مشابه با فان اس رسيد، امّا روش وى مبتنى بر رهيافت نقد منبع (
Source- critical approach
) و بسيار متفاوت از فان اس بود. موتسكى تحليل خود از روايات فقهى را با بررسىهاى انتقادى از مفروضات، روشها و نتايج شاخت درهم آميخت و به اين نتيجه رسيد كه نظريههاى شاخت در باب خاستگاه و گسترش حديث بر پايه مفروضاتى نامطمئن، روشهايى مسئلهدار و مُشتى تعميم و كلىگويى بنا شده است. به نظر وى، بايد از داورىهاى كلّى در باب خاستگاه و وثاقت حديث پرهيز كرده، مسير پژوهش را به سمت روايات جزيى و موردى سوق دهيم. موتسكى استدلال مىكرد كه با روشهاى «نقدِ منبع» اصلاحشدهتر، و استفاده از آثارى كه تاكنون منتشر نشدهاند، تاريخگذارى مطمئنتر روايات ممكن خواهد بود.[٢] گِرِگور شوئِلِر، هارالد موتسكى و ديگران با بىتوجهى به نظريات شاخت و به كارگيرى روشهايى نظير فان اس، به بررسى پارهاى از احاديث خاص پرداختند كه مىتوان آنها را در قرن اول هجرى تاريخگذارى كرد.[٣]
[١].Josef van Ess ,Zwischen IadD *
and Theologie. Studien zum Entstehen pradestinati anischer Uberlieferung) Berlin, ٥٧٩١(, ١- ٠٣, ٤٠١.
[٢]
. Harald Motzki, Die Anfange islamischer Jurisprudenz. Ihre Entwicklung in Mekka bis zur Mitte des ٢./ ٨. Jahrhunderts) Stuttgart
؛( ١٩٩١
(; English edition, Origins) See above, n. ٠٥(; idem," The Musannaf of Abd al- RazzAq al- sAnanD as a Source of Authentic AhAdDth of the first Century AH", Journal of Near Eastern Studies ٠٥) ١٩٩١(, ١- ١٢) Chapter ٥١ of this volume(; idem," Der Figh des- ZuhrD: die Quellenprob lematik", Der Islam ٨٦) ١٩٩١(, ١- ٤٤; English translation:" The Jurisprudence of Ibn SihAb az- ZuhrD: A Source- Critical Study") Nijmegen, ١٠٠٢: http: webdoc. ubn. kun. nl/ mono/ m/ motzki- h/ juriofibs. pdf(.
[٣]
. Gregor Schoeler, Charakter und Authentie der muslimischen Uberlieferung Uber das Leben Mohammeds) Berlin, ٦٩٩١(; Harald Motzki," The Prophet and the Cat: On Dating MAliks Muwatta and Legal Traditions", Jerusalem Studies in Arabic and Islam ٢٢) ٨٩٩١(, ٨١- ٣٨; idem," The Murder of Ibn AbD ١- Huqayq: On the Origin and reliability of Some Maghazi- Reports", in Harald Motzki, ed. The Biography of Muhammad: the Issue of the Sources) Leiden, ٠٠٠٢(, ٠٧١- ٩٣٢; idem," Die Prophet und die Schuldner. Eine Hadit- Untersuchung auf dem PrUfstand", Der Islam ٧٧) ٠٠٠٢(, ١- ٣٨.