حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٢٢٢ - يكم
امام صادق فراهم آمده است؛ تعداد اصول از اين بيشتر بوده است.[١] ابن شهر آشوب (متوفاى ٥٨٨ ق) هم مانند وى از ٧٠٠ اصل سخن مىگويد كه به دست اصحاب ائمّه نگاشته شده است.[٢] مشكل ديگر در بحث از اصول از اين امر ناشى شده است كه مىگويند احمد بن محمّد بن عقده (متوفاى ٣٣٣ ق)، در كتابى راجع به اصحاب امام صادق، با عنوان كتاب الرجال و هو كتاب من روى عن جعفر بن محمّد،[٣] نام ٤٠٠٠ تن را ثبت كرده است.[٤] امروزه اصل اين كتاب از دست رفته، امّا هم شيخ
[١]. محقّق حلّى، المعتبر، تهران، ١٣١٨ ق، ص ٥( منقول در فوائد، ص ٦٠).
[٢]. ابنشهر آشوب، مناقب آل أبى طالب، نجف، ١٣٧٦ ق، ج ١، ص ٢١٨. گمان مىرود كه صد تا از اين اصول، بر اساس پاسخهاى امام صادق به شاگردانش بوده است( همان، ج ٢، ص ٤٣). روشن است كه تعداد هفتصد اصل، متعارض است با نظر شيخ مفيد كه ابنشهر آشوب خود آن را نقل كرده است( همين مقاله، پيشتر، پاورقى شماره ٥).( و شايد هم سبعمئة در متن، تصحيفى از أربعمئة است؟). ابنشهر آشوب تأكيد مىكند كه تأليف اصول، تا آغاز غيبت( صغرا؟) ادامه داشته است( همان، ج ١، ص ٢٥٨).
[٣]. نجاشى، رجال، ص ٦٩؛ ابو جعفر طوسى، فهرست، تصحيح اشپرنگر، كلكلته، ١٨٥٣- ١٨٥٥، ص ٤٢ و بعد( در چاپ ديگر به تصحيح محمّدصادق آل بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ ق، ص ٥٣، به جاى« كتاب من» چنين آمده است.« وهو كتاب من»)؛ الذريعة، ج ١٠، ص ٨٦ و بعد، ش ١٦١.
[٤]. علّامه ابنمطهّر حلّى، خلاصة الأقوال، تهران، ١٣١٠، ص ٩٨، منقول در نورى طبرسى، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٨٢- ١٣٨ ق، ج ٣، ص ٧٧٠. شيخ مفيد( الإرشاد، بىجا، ١٣٢٠، ص ٢٩[/ ص ٠٨ در ترجمه انگليسى يان هاوارد(I .K .A .Howard ,١٨٩١ )[، فضل بن حسن طبرسى،( إعلام الورى، نجف، ١٣٩٠ ق، ص ٢٨) و ابنشهر آشوب( همان اثر، ج ٢، ص ٣)، همگى از موضوعِ ٠٠٠ شاگرد امام صادق ياد مىكنند( البته بدون اشاره به ابنعقدة)، امّا محقّق حلى در المعتبر، ص( به نقل از فوائد، ص ٨) از حدود ٠٠٠ مرد سخن مىگويد. نورى طبرسى( همان جا) تمام اين منابع را ذكر مىكند. نيز نك. هاشم البحرانى، حلية الأبرار، قم، ١٣٩٧ ق، ج ٢، ص ١. قس. جمله سيد حسين نصر در مقدمهاش بر كتاب ويليام چيتيك با اين مشخصات.
Seyyed Hossein Nasr," Introduction" in A Shiite Anthology, trans, W. C. Chitick, Albany, State University of New York, ١٨٩١, p. ٩.
وى مىگويد.« تعداد شاگردان سنّى يا شيعه كه در مكتب امام جعفر صادق تعليم و تربيت يافتهاند، چهار هزار تن تخمين زده شده است». نيز نك. حسن الصدر، الشيعة وفنون الاسلام، بيروت، بىتا، ص. ابنعُقدة به رغم باورهاى زيدى جارودىاش نزد فقهاى اماميّه از احترام خاصى برخوردار است( نجاشى، رجال، ص ٨؛ طوسى، فهرست، ص ٢). به نظر برخى علما، اين رقم از چهار هزار تن نيز تجاوز مىكند. مىگويند ابو العباس احمد بن على بن عباس بن نوح(/ احمد بن محمّد بن نوح) زنده(fl .) در آغاز قرن پنجم هجرى، كتابى درباره شاگردان امام صادق نوشته است كه در آن تعداد نامهاى بسيار زيادى به فهرست ابنعُقدة افزوده است( طوسى، فهرست، ص ٨). اين كتاب را، امّا همگان مانند ديگر آثار اين مؤلّف، پيشتر و حتى در زمان حيات طوسى مفقود مىدانستند.