در نتيجه تماس با محافل يهودى، مى‌بينيم در قرن چهارم هجرى ابن نديم در الفهرست خود واژه ميشنا را به كار برده است.[١] امّا وى اين عنوان براى يكى از كتب رسمى عهد عتيق منسوب به موسى به كار برده، مى‌گويد: «يهوديان فقه و احكام و قوانين خود را از آن استخراج مى‌كردند؛ كتابى بزرگ است كه به زبان‌هاى عبرى و كلدانى نگاشته شده است». در قرن ششم، يهودى مسلمان شده، سموئل بن يحيى المغربى (م ٥٥٨ ق) كتابى با عنوان إفحام اليهود حاوى اطّلاعاتى گسترده درباره كتب علماى يهود به رشته تحرير درآورد.[٢] ظاهراً اين كتاب منبع و مأخذ كتب كلامى اسلامى براى اطّلاع از ميشنا و تلمود (يعنى نگاشته‌هاى فقهى غير رسمى يهود) بوده است.[٣]

با اين همه، سردرگمى و حيرت نسبت به ماهيت در دوره‌هاى بعد نيز از ميان نرفت. مَقريزى دانشمند (م ٨٤٥ ق) ميشناى اصلى را تفسيرى بر تورات مى‌داند كه موسى نگاشته و هر حكمرانى يك نسخه از آن براى خويش داشته است.[٤] بعد از نابودى اين نُسَخ، هيلّل و شمّاى كتاب ميشناى جديدى را در تيبرياس‌Tiberias جايگزين آن كردند كه شامل احكام فقهى تورات در شش بخش بود. النوسى‌

[١]. ابن‌نديم، كتاب الفهرست، چاپ گوستاو فلوگِل،( لايپزيگ، ١٨٧١- ١٨٧٢)، ج ١، ص ٢٣، سطر ٢. در آن‌جا ابن‌نديم مى‌گويد اين مطلب را از يكى از دانايان يهود پرسيده است« سَئَلتُ رَجُلًا مِن أفَاضِلِهِم». واژه" ميشنا" از تصحيحى در حاشيه نسخه خطى به دست آمده، زيرا در متنِ نسخه، صورتى مخدوش از اين كلمه آمده است.

[٢]. متن را در اين كتاب مارتين شِراينِر مى‌توان يافت:

Martin Schreiner, Monatsschrift fUr die Geschichte des Judenthums ٢٤) ٩٨٩١(, ٤٥٢.

[٣]. فى المثل ابن‌قيم الجوزية در اثر جدلى خود كه در ادامه از آن نام خواهيم برد، مى‌گويد علماى يهود براى ايشان( يعنى يهوديان) دو كتاب تأليف كردند. يكى را ميشنا ناميده‌اند كه حاوى ٨٠٠٠ ورق بود و ديگرى تلمود، كه برابر با نصف بار قاطر بود.« فُقَهَائُهُم صَنَّفُوا لَهُم( لِليَهُودِ) كتابَينِ أحَدهُما يُسَمى الميشنَا وَمَبلَغُ حَجمِهِ نَحوُ ثَمان مئة وَرقة وَالثَّانى يُسَمى التَلمِودِ وَمَبلَغُهُ قَرِيبٌ مِن نِصفِ حَملِ بَغلٍ.»

[٤]. نك. سفر تثنيه. باب ١٧٧، آيه ١٨. نيز مقاله من با عنوان« جدل‌هاى كلامى مسلمانان عليه أهل كتاب» در زير:

Ueber muhamme danische polemik gegen Ahl al- kit

عb ,ZDMG ٢٣ (٨٧٨١ ),٨٦٣ .