در مقابل، موضوع بحث ما در اين مقاله گزينه مقابل، يعنى برآوردى از حديث‌پژوهى مستقل اسلامى است. در اين‌جا هم مقايسه با فنّ «فرمان‌شناسى» خود را نشان مى‌دهد. مطالعه اسناد حقوقى در آغاز عمدتاً بر تميز صحيح و سقيم متمركز بود و اسنادى كه جعلى بودن آنها اثبات شده بود، بى‌ارزش و بدون استفاده تلقى مى‌شدند. در مراحل بعدى، توجّه به پديده جعل به تدريج گسترش يافت. يكى از دلايل اصلى اين تحول، آن بود كه معلوم شد شناخت دقيق خاستگاه، نوع، هدف و محتواى اين جعل‌ها ارزش‌مندترين معيارهاى «منفى» براى تمييز ميان اصيل و جعلى است. مثلًا اگر جعلى بسيار خوب صورت گرفته بود. دانستن اين نكته اهمّيّت مى‌يافت كه در محيط پيدايش اين جعل، آن عناوين فقهى جعلى احتمالًا مورد توجّه خاص بوده و از اين رو، به عنوان «جعل‌هاى نافذ» شهرت مى‌يافتند. به ندرت پيش مى‌آيد كه چنين اطّلاعى تنها معيار يا معيار اصلى براى برملا شدن يك جعل نباشد.

حديث‌پژوهى مستقل اسلامى در اساس و روش‌هايش مسيرى مشابه با مسير فن «فرمان‌شناسى» طى كرده است. تلاش‌هاى نخستين محدّثان براى حذف احاديث موضوع با تأليف كتب خاصى درباره انواع وضع حديث پى‌گيرى شد. به سبب ماهيت خاص اسناد، لاجرم مهم‌ترين سهم اين مطالعات به بررسى راويان اختصاص يافت: يعنى همان اشخاصى كه مظنون به وضع، تحريف و بى‌دقّتى در نقل اقوال پيامبر بودند. توجّه اين چنينى به وضع حديث را به معناى دقيق كلمه، در نوشته‌هايى راجع به ضعفا يا متروكين‌[١]، و بعدها- با گرايشى انتزاعى از افراد به انديشه‌ها- در رساله‌هاى وضع حديث، يعنى كتب الموضوعات، مى‌توان يافت.[٢]

ابو الفرج ابن جوزى (١١٢٦- ١٢٠٠ م) مؤلّف اثرى بسيار مهم به نام كتاب الموضوعات است. اين كتاب با آنكه مسلماً نخستين تأليف در نوع خود نيست، نزد

[١]. پيدايش اين گونه آثار ارتباطى گذرا و البته عينى با روند شكل‌گيرى مجموعه‌هاى منتخب حديثى داشته‌اند. نگاه كنيد به فهرست عناوين ذكر شده در دو منبع زير از كارل بروكلمان و فؤاد سزگين:

Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur)/ GAL(, Leiden ٧٣٩١, ٩٤; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums)/ GAS(, I, Leiden ٧٦٩١.

[٢]. نگاه كنيد به:GAL ، فهرست عناوين، عنوان موضوعات.