حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٤٨١ - پنجم
ارجاع به عُمَر خطّاب دومين دسته بزرگ نقلهاى عطاء از صحابهاند، امّا شمار آنها بر روى هم حتى به ٣ درصد مطالب ابن جُريج از عطاء هم نمىرسد. اگر كسى فى المثل روايات عُمَر را طبقهبندى كند، به نظر مىرسد كه اين روايات عموما سبكى مرتبط با نقش او به عنوان خليفه دارند. قضاوتهاى فقهى (أقضيه)،[١] فرامين (نواهى و اوامر)،[٢] جوابهاى فقهى (فتاوا) كه در آنها نظر مقام خلافت خواسته شده،[٣] املاء كه بعضا ممكن است محصول حكمهاى فقهى يا فتاوا[٤] باشد و به ندرت مناسك و اعمال شخصىتر.[٥] در اين ارتباط، روايات عُمَر تفاوت فاحشى با روايات ابن عباس دارد و اين امر در ظاهر به آنها ارزشى تاريخى مىبخشد. اين احتمال را كه عطاء روايات عُمَر را ساخته باشد، مىتوان با اطمينان كنار گذارد، چرا كه اين موارد در تعاليم فقهى وى بسيار حاشيهاىاند و او هم همواره ارتباط فقهى آنها را نپذيرفته است. روشن است كه در زمان عطاء آگاهى به اين مطالب متداول بوده است؛ امّا عطاء آنها را از كجا آورده است؟
عطاء در خصوص بيشتر نقلهايش از عُمَر مأخذى ذكر نمىكند. گاه با تعبير «ذَكَرُوا» (گزارش كردهاند) از منبع خود ياد مىكند.[٦] با اين همه، در موارد معدودى نيز مُخبران خود را نام مىبرد؛ يعنى كسانى كه از آنها روايت با إسنادى را «شنيده» كه به شاهدى در زمان حيات عُمَر مىرسيده است. عطاء خود بعد از مرگ عُمَر متولد شده بود.[٧] در اين نقلها، سرنخهايى وجود دارد كه نشان مىدهند او واقعاً اين روايات را از مخبرانى اخذ كرده است كه نام مىبرد. اين بدان معنا نيست كه اين دسته روايات لزوما اصيلاند، يعنى واقعيتها را درباره عُمَر گزارش مىكنند، امّا
[١]. همان، شمارههاى ١٢٤٠١، ١٢٨٥٨، ١٢٨٨٤، ١٣٦٥١ و ١٤٠٢١.
[٢]. همان، شمارههاى ١٣٥٠٨ و ١٣٥٤١.
[٣]. همان، شماره ١٣٦١٢.
[٤]. همان، ج ٦، شماره ١٠٧٢٦؛ ج ٧، شماره ١٢٨٧٧ و ١٢٨٨٥.
[٥]. همان، ج ٦، شماره ١١١٤٠.
[٦]. همان، ج ٧، شماره ١٢٨٧٧.
[٧]. همان، شمارههاى ١٤٠٢٢، ١٣٥٤١ و ١٣٦١٢.