حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٤٥ - ١ ٢ اسناد در مطالعات اسلامى و غربى
اسلامى پس از قتل عثمان، خليفه سوم (در سال ٣٥ هجرى)، يكى از اسباب بسيار مهم در پيدايش اسناد بوده است.[١]
آنهايى كه به شكلگيرى اسناد در دوره تابعين اعتقاد دارند، چنين استدلال مىكنند كه با درگذشت اكثر صحابه، ديگر اطّلاعات بىواسطه درباره پيامبر وجود نداشت. اين وضع همگان را مجبور ساخت كه هر گاه كسى خبرى درباره پيامبر دهد، منبع و مأخذ سخنش را مطالبه كنند.[٢] گاه برخى محقّقان اين تاريخگذارى را به عامل تاريخى خاصى پيوند مىدهند. فزونى منازعات در جامعه اسلامى پس از مرگ معاويه، پنجمين خليفه و سر سلسله امويان (در سال ٦٠ هجرى) كه از آن با عنوان «فتنه دوم» ياد مىكنند.[٣] احتجاج ديگر به نفع وجود اسناد در دوره تابعين برگرفته از خود برخى روايات بوده است. فى المثل يوزف هوروويتس از روايتى كه در سند آن گفته شده زُهرى (متوفاى ١٢٤ ق) برخى از منابع و راويان خود را نام برده است، چنين نتيجه گرفته كه در نسل پيش از زُهرى، يعنى در دوره تابعين متقدم در پايان قرن نخست هجرى، اسناد به كار مىرفته است.[٤] ترجمهاى انگليسى از اين مقاله هوروويتس كه يكى از نخستين تلاشها در اين زمينه به شمار مىآيد، به ضميمه برخى از ملاحظات بعدى خود او در اين كتاب (فصل ٧ و ٨) گنجانده شده
[١].Abbott ,Studies ,II ,١ ;Azmi ,Studies ,٣١٢ .
[٢]
. Loth," Ursprung", ٥٩٥- ٦٩; James Robson," The Isnad in Muslim Tradition", Transaction of the Glasgow Universtiy Oriental Society ٥١ ٦٢
- ١٥؛( ١٩٥٣)،Motzki ,Origins ,٩١١ .
[٣]
. Robson," The IsnAd in Muslim Society", ١٢; G. H. A. Juynboll," The Date of the Great Fitna", Arabica ٠٢) ٣٧٩١(, ٢٤١- ٩٤; idem, Muslim Tradition, ٧١- ٩١; ٥٧; idem," Muslims Introduction to his SahDh, Translated and Annotated with an Excursus in the Chronology of Finta and BidYa", Jerusalem Studies in Arabic and Islam ٥) ٤٨٩١(, ٣٦٢- ١١٣.
[٤]
. JosefHorovitz," Alter und Ursprung des IsnAd", Der Islam ٨) ٨١٩١(, ٣٤.
( ترجمه اين مقاله در فصل ٧ همين كتاب آمده است) امّا هوروويتس در زمان تأليف مقاله خود نتوانست اثبات كند كه حديث مورد بحث به زُهرى باز مىگردد. اين نكته را سالها بعد يُنبُل و شوئِلِر در اين دو اثر نشان دادند:
G. H. A. Juynboll," Early Islamic Society as Reflected in its Use of IsnAd", Le Museon ٧٠١) ٤٩٩١(, ٩٧١- ٥٨; Schoeler, Charakter und Authentie, ٢٦- ٩٧.