پرداخت، به محصول پرسودتر نمیتوان پرداخت. مثلًا ممکن است زمین مساعد برای گندم کاری یا چغندرکاری نباشد یا آب لازم که از کوهستان رایگان میآید برای محصول پرسود کافی نباشد و یا آنکه زمانی را که کشاورز صرف تولید محصول کم سود میکند مساعد برای تولید محصول پرسود نیست. محصول پرسود، از لحاظ زمانی و مکانی محدود میگردد به حد معین، ناچار کشاورز در خارج از آن حدود به کار دیگر میپردازد. حتی دیده میشود که یک کشاورز در شبهای بلند زمستان وقت خود را صرف نخ ریسی که از عهده یک پیرزن مفلوک نیز میآید و برای آن کشاورز ممکن است ساعتی یک ریال مثلًا بیشتر ارزش نداشته باشد میکند در صورتی که کار او در روز در صحرا اقلًا ساعتی ده ریال ارزش دارد، چرا؟

چون در شب و در زیر کرسی کار تولیدی دیگری نمیتواند انجام دهد.

هشتم: دلیل دیگر بر اینکه ارزش مربوط است به اثر کار، یعنی قابلیت استفاده نه مقدار صرف کار، این است که ممکن است شخصی به واسطه وضع خاص برای کار کوچکی مجبور باشد انرژی زیاد مصرف کند ولی چون اثر کارش زیاد نیست کارش ارزش کمتری دارد؛ مثل اینکه فی المثل شخص افلح مأمور پف کردن، و شَل مأمور نامه رسانی و ضعیف البصر مأمور دیده بانی شود.

نهم: در نظریه «ارزش کار» به کار فقط از جنبه مادی و صرف انرژی و به عبارت دیگر از جنبه مشترک حیوانی و باربری توجه شده است [١]؛ ارزش و اهمیت کارها متناسب با مقدار انرژی که معمولًا برای ایجاد آنها لازم است در نظر گرفته شده و به جنبههایی که انسان با یک قدرت معنوی یعنی با ابتکار و به واسطه هوش و استعداد و ذوق آن را بهتر و عالیتر ایجاد میکند توجه نشده است. اگر همه کارها از قبیل عملگی بود مطلب از همین قرار بود. کارهای به اصطلاح ساده همینطور است، اما کارهای عالی و انسانی اینطور نیست. آیا ارزش تألیفات، نقاشیها، خطاطیها، منبّت کاریها، خاتم کاریها، کاشی سازیها بستگی به مقدار کاری دارد که صرف آنها شده است؟ آیا اگر فی المثل حافظ و سعدی میخواستند از حق التألیف کتابهای خود استفاده کنند و ثروت سرشاری به دست میآوردند، به واسطه کار زیادی است

[١] طبق این نظریه یک کشاورز که با یک گاو زراعت میکند، زمین را شخم میزند و صاف میکند و با او خرمن را میکوبد، سهم گاو از سهم انسان که نقشه و ابتکار عمل در دست او است بیشتر است، زیرا گاو انرژی بیشتری مجموعاً صرف کرده است.