اما غیر حیوان: هر نجس العین خوردن و آشامیدن آن حرام است. همچنین است متنجّس یعنی طاهر العینی که وسیله یک نجس تنجیس شده باشد. همچنین هر چیزی که مضر به بدن باشد و ضرر آن «معتدٌّ به» باشد یعنی از نظر عقلا با اهمیت شمرده شود حرام است. لهذا سمومات حرام است. اگر طب تشخیص دهد که فلان چیز- مثلًا سیگار- ضرر قطعی دارد به بدن، مثلًا قلب یا اعصاب را خراب میکند و موجب کوتاهی عمر میشود و یا تولید سرطان میکند، استعمال آن حرام است. اما اگر ضرر «غیر معتدٌّ به» باشد- مانند تنفس در هوای تهران- حرام نیست.

خوردن زن حامله چیزی را که منجر به سقط جنین شود و یا خوردن کسی چیزی را که منجر به اختلال حواس شود و یا قوهای از قوا را از کار بیندازد- مثلًا خوردن مرد چیزی را که منجر به قطع نسل او شود و یا خوردن زن چیزی را که منجر به نازایی دائمی شود- حرام است. خوردن گِل مطلقاً حرام است، خواه مضر باشد یا نباشد. نوشیدن مسکرات مطلقاً حرام است؛ همچنانکه خوردن مال غیر بدون رضای مالک حرام است، ولی این حرمت، حرمت عارضی است نه ذاتی.

بعضی از اجزای حلال گوشت حرام است از قبیل سپرز، بیضه، آلت تناسلی؛ و همچنین بول حیوان حرام گوشت و شیر حیوان حرام گوشت حرام است.

٣. کتاب الغصب. غصب یعنی استیلای جابرانه بر مال غیر. غصب اولًا حرام است، ثانیاً موجب ضمان است، یعنی اگر در حالی که مال در دست غاصب است تلف شود، هرچند تقصیری در حفظ مال نکرده باشد، غاصب ضامن است. انسان هر تصرفی در مال غصبی بکند حرام است. وضوی با آب غصبی و نماز با لباس غصبی و در مکان غصبی باطل است.

ضمناً باید دانسته شود همانطور که غصب یعنی استیلای عدوانی موجب ضمان است اتلاف نیز موجب ضمان است. مثلًا اگر کسی با سنگ شیشه کسی را بشکند ضامن است هر چند آن شیشه تحت تسلط عدوانی او نیامده است. تسبیب نیز موجب ضمان است؛ یعنی اگر کسی مباشرتاً مال کسی را تلف نکند ولی موجباتی فراهم کند که منجر به خسارتی بشود ضامن است. مثلًا اگر کسی در معبر عمومی شیء لغزندهای (مثلًا پوست خربزه) بیندازد و عابری در اثر آن بلغزد و خسارتی مالی بر او وارد شود ضامن است.

٤. کتاب الشُّفعه. «شُفعه» عبارت است از حق اولویت یک شریک برای خرید