مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥١ - عقل

از خطا معصوم است از آن جهت است که یکی از افراد امت معصوم است، نه از آن جهت که از مجموع «نامعصومها» یک «معصوم» تشکیل میشود. ثالثاً عادتاً هم شاید ممکن نباشد که همه امت بالاتفاق در اشتباه باشند، ولی آنچه به نام اجماع در کتب فقه یا کلام نام برده میشود اجماع امت نیست، اجماع گروه است، منتها گروه اهل حلّ و عقد، یعنی علمای امت. تازه اتفاق همه علمای امت نیست، علمای یک فرقه امت است.

این است که شیعه برای اجماع اصالت- آنچنانکه اهل تسنن قائلند- قائل نیست. شیعه برای اجماع آن اندازه حجیت قائل است که کاشف از سنت باشد.

به عقیده شیعه هرگاه در مسئلهای فرضاً هیچ دلیلی نداشته باشیم اما بدانیم که عموم یا گروه زیادی از صحابه پیغمبر یا صحابه ائمه که جز به دستور عمل نمیکردهاند به گونهای خاص عمل میکردهاند، کشف میکنیم که در اینجا دستوری بوده است و به ما نرسیده است.

اجماع محصَّل و اجماع منقول

اجماع- چه به گونهای که اهل تسنن پذیرفتهاند و چه به گونهای که شیعه بدان اعتقاد دارد- بر دو قسم است: یا محصّل است یا منقول. اجماع محصّل یعنی اجماعی که خود مجتهد در اثر تفحص در تاریخ و آراء و عقاید صحابه رسول خدا یا صحابه ائمه یا مردم نزدیک به عصر ائمه مستقیماً به دست آورده است.

اجماع منقول یعنی اجماعی که خود مجتهد مستقیماً اطلاعی از آن ندارد بلکه دیگران نقل کردهاند که این مسئله اجماعی است. اجماع محصل البته حجت است، ولی اجماع منقول اگر از نقلی که شده است یقین حاصل نشود قابل اعتماد نیست.

علیهذا اجماع منقول به خبر واحد حجت نیست، هر چند سنت منقول به خبر واحد حجت است.

عقل

عقل یکی از منابع چهارگانه احکام است. مقصود این است که گاهی ما یک حکم شرعی را به دلیل عقل کشف میکنیم؛ یعنی از راه استدلال و برهان عقلی کشف میکنیم که در فلان مورد فلان حکم وجوبی یا تحریمی وجود دارد و یا فلان