مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢ - تعادل و تراجیح

انْ جائَکمْ فاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَینوا [١] اگر فاسقی خبری به شما داد درباره خبر او تحقیق کنید و تحقیق نکرده به آن ترتیب اثر ندهید.

مفهوم آیه این است که اگر فرد عادل و مورد اعتمادی خبری به شما داد ترتیب اثر بدهید. پس مفهوم این آیه دلیل بر حجیت خبر واحد است.

تعادل و تراجیح

اما مسئله تعارض اخبار و روایات. بسیار اتفاق میافتد که در مورد یک چیز اخبار و روایات با یکدیگر تعارض دارند و بر ضد یکدیگرند. مثلًا آیا در رکعت سوم و چهارم نماز یومیه لازم است تسبیحات اربعه سه بار گفته شود یا یک نوبت کافی است؟ از برخی روایات استفاده میشود که لازم است سه مرتبه خوانده شود و از یک روایت استفاده میشود که یک مرتبه کافی است. یا درباره اینکه فروختن کود آدمی جایز است یا نه، روایات مختلف است.

در این گونه روایات چه باید کرد؟ آیا باید گفت: اذا تعارضا تساقطا یعنی در اثر تعارض هر دو سقوط میکنند و مانند این است که روایتی نداریم، یا مخیریم که به هرکدام که میخواهیم عمل کنیم، و یا باید عمل به احتیاط کنیم و هر روایت که با احتیاط مطابقتر است به آن عمل کنیم (مثلًا در مسئله تسبیحات اربعه به روایتی عمل کنیم که میگوید سه نوبت بخوان، و در مسئله خرید و فروش کود آدمی به آن روایت عمل کنیم که میگوید جایز نیست) و یا راه دیگری در کار است؟.

اصولیون ثابت میکنند که اولًا تا حدی که ممکن است باید میان روایات مختلف جمع کرد (الجمع مهما امکن اولی من الطرح) [٢]. اگر جمع میان آنها ممکن نشد باید دید یک طرف بر طرف دیگر از یک لحاظ (مثلًا از حیث اعتبار سند یا از حیث مشهور بودن میان علما و یا از حیث مخالف تقیه بودن و غیر اینها) رجحان دارد یا ندارد.

اگر یک طرف رجحان دارد همان طرف راجح را میگیریم و طرف دیگر را