میگویند وارث، امام است. مگر نمیگویند اگر کسی بمیرد و هیچ وارثی نداشته باشد، امام وارث است؟ امام وارث مَن لا وارِثَ لَه است. در اینجا هم امام پرداخت کننده دیه جنایت است از ناحیه کسی که هیچ پرداخت کننده دیگری نداشته باشد.

ممکن است گفته شود: چرا این دیه را خود شخص نپردازد؟ جوابش این است که این امری مثل بیمه است و خسارتی است که ناگهان متوجه انسان میشود. در واقع گویی میخواهد بگوید این انسان که یک عمر زحمت میکشد و بعد وقتی مرد یک عده دیگر اموالش را میبرند، این عده لااقل بایستی تعهدی در مقابل او داشته باشند. این تعهدی است که شارع مستقیماً برای وارث در مقابل ارثی که مجانی میبرد قرار داده است. در واقع اسلام ارثی را که انسان قهراً برای ورّاث باقی میگذارد، از قبل به منزله یک حق بیمه تلقی کرده است، حق بیمهای که آنها خود قرارداد نبستهاند ولی اسلام اجباراً اینچنین تلقی کرده است؛ نوعی بیمه اجباری است. همین ارثی که این شخص احتمالًا بعدها برای این ورثه بجا خواهد گذاشت، از نظر اسلام به عنوان حق بیمه در قبال خسارتهایی که متوجه او میشود تلقی شده است، اگرچه این توارث احتمالی باشد. معلوم میشود که ارث آنقدرها هم مفت به دست نمیآید. ارثی که انسان به طبقه آینده یا به معتق یا به ضامن جریره یا به امام میپردازد، همینطور مفت و مجانی نیست. آنها هم در برابر بعضی از خسارتهایی که متوجه انسان میشود متعهدند، ولو خود فرد هم تعهد داشته باشد. مگر در باب بیمه چه میگوییم؟ این هم همان است. فقط در بیمه میگوییم چون امکانات بیمهگر بسیار وسیع است، خسارت را حتماً او میپردازد نه اینکه فرد هم موظف به پرداخت باشد. وقتی من حق بیمه میپردازم، خسارت را حتماً باید شرکت بیمه بپردازد.

پس این بحثی که ما در باب دیه بر عاقله در فقه داریم خیلی نزدیک به بحث بیمه است و من ندیدهام علمایی که در باب بیمه بحث کردهاند این مطلب را آورده باشند.

از مسائل مهم بیمه این است که بیمه شامل مسؤولیتهای حقوقی میشود نه مسؤولیتهای جنایی [١]، کما اینکه بدون شک شامل تعهدهای حقوقی عمدی هم

[١] [در اینجا استاد به رساله دکتر جباری در باب بیمه اشاره میکنند که در آنجا نیز به این مطلب اشاره شده است.]