چیزی است که امروز به آن بیمه میگویند و شامل همه اقسام بیمه هم میشود و جامع مشترک همه آنها- برای اینکه این معامله یک معامله عقلایی باشد- تأمین بودن آن است. من لغت فرنگی بیمه را نمیدانم ولی در رساله آقای دکتر جباری آمده است که کلمه بیمه- که یک لغت فارسی است- مفهوم اصلی فرنگی این لفظ را درست نمیرساند ولی کلمه عربی آن یعنی تأمین، این مفهوم را به خوبی میرساند.

تأمین یعنی امنیت دادن. شاید در فارسی هم که بیمه گفتهاند به اعتبار این است که نفی بیم میکند و بیمه یعنی رفع کننده بیم.

به هر حال ما کاری به لفظ نداریم. مفهوم تأمین بر ماهیت این معامله صدق میکند. یعنی گاهی انسان درباره مال یا جان یا آینده یا از کارافتادگی هنگام بیماریش و ... احتمال خطر میدهد و نگرانی دارد، دلش میخواهد کاری بکند و مثلًا پولی بدهد تا وسیلهای فراهم شود که این اضطراب و نگرانیاش از بین برود.

کار اساسی بیمهگر که در مقابل آن حق بیمه میگیرد، همان تأمین است و در واقع با تعهدی که میکند یک امر معنوی و غیر مادی به بیمه گزار میدهد و حق بیمه در مقابل این تأمین و این حالت روحی و معنوی پرداخت میشود.

آیا بیمه معامله معلومی است؟

علت اینکه مطلب را اینطور بیان میکنیم آن است که از اصول مسلّم فقه ما این است که در متن قرارداد و در هیچ عقدی نباید جهالت و حالت شانس وجود داشته باشد، یعنی معامله باید با چشم باز و از روی دانایی صورت بگیرد. مثلًا اگر در عقد نکاح، پدری به وکالت از دو دختر خود به مردی بگوید من یکی از دو دختر خویش را به عقد ازدواج تو درمیآورم، او هم بگوید قبول کردم و بعد انتخابش با آن پدر یا با خود زوج باشد، چون یک امر مجهول است باطل میشود.

در باب بیمه ممکن است کسی بگوید این عقد، معاوضهای است میان دو امر مالی: از یک طرف حق بیمهای که بیمه گزار میدهد و از طرف دیگر آن پول احتمالی که بیمهگر تعهد کرده در صورت خسارت بپردازد. دو طرف میشود پول. اگر واقعاً ماهیت بیمه معاوضه میان چنین دو پولی است، این معامله روی اصول فقهی باطل است زیرا یکی از آن موانع را دارد. شبیه قمار میشود، یعنی یک امر مجهول. حق بیمهای که من میدهم معلوم است ولی در مقابل، چه میخواهم بگیرم؟ آیا میگیرم