تنها تقسیمی که تاکنون برخوردهایم که مسائل فقهی به بخشهای متعدد تقسیم شده و هر بابی از ابواب فقه در یک بخش جداگانه قرار گرفته است همین تقسیم محقق حلی در کتاب شرایع است که ابواب فقه را به عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم کرده است؛ و بعد از محقق حلّی علامه حلّی در کتاب تذکرة الفقهاء به نوعی خاص ابواب فقهی را گروه بندی کرده است و شاید فرصتی بیابیم و توضیحاتی در اطراف بیان علامه حلّی بدهیم. شهید اول در کتاب نفیس قواعد خود اندک توضیحی درباره تقسیم محقق حلّی داده است ولی سایر فقها نه به تقسیم معروف محقق توجه کردهاند و نه خود به گونهای دیگر تقسیم کردهاند. عجیب این است که حتی شارحان کتاب شرایع نظیر شهید ثانی در مسالک و سید محمد نوه او در مدارک و شیخ محمد حسن نجفی در جواهر کوچکترین توضیحی درباره تقسیم محقق نداده و از آن گذشتهاند، چرا؟ آیا این تقسیم را جالب ندانستهاند یا اساساً عنایتی به مسئله تقسیم بهطور کلی نداشتهاند؟.

یکی از فقهای متأخر و معاصر [١] به شکل دیگری تقسیم کرده است به این ترتیب: عبادات، معاملات، عادات، احکام؛ ولی کوچکترین توضیحی درباره این اقسام و اینکه چه ابوابی داخل در عبادات است و چه ابوابی داخل در معاملات یا عادات یا احکام، و اساساً تعریف هرکدام اینها چیست نداده است. در السنه و افواه فقهای معاصر این اقسام به گونهای دیگر ذکر میشود به این ترتیب: عبادات، معاملات، سیاسات، احکام. ولی این بنده تاکنون این تقسیم را در کتابی ندیده و توضیحی درباره آن نشنیدهام.

حقیقت این است که هیچ یک از تقسیمات فوق جالب به نظر نمیرسد. محقق حلّی در تقسیم خود عبادات را یک بخش قرار داده که جای ایراد نیست ولی در بخشهای دیگر نیازمندی به صیغه و بینیاز بودن از آن، و طرفینی بودن صیغه یا یکطرفی بودن آن را ملاک تقسیم و جدا کردن قسمتها و گروه گروه شدن ابواب فقهی قرار داده است. در نتیجه نکاح و طلاق که هر دو مربوط به حقوق خانوادگی است

[١] تقریرات مرحوم آقا شیخ موسی نجفی خوانساری از درس مکاسب مرحوم آیة اللَّه نائینی، اول کتاب البیع. من اکنون نمیدانم که این تقسیم ابتکار خود آن مرحوم است یا اقتباس از دیگری است.