احتمال دوم که [از نظر قوّت] بعد از این احتمال و نزدیک به آن است ولی البته به این حد قوی نیست این است که «انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی» یعنی همه شما را از مردی و زنی آفریدیم، یعنی کأنه میگوید که هر انسانی جز این نیست که یک مرد در وجودش دخالت داشته و یک زن. در این جهت همه علی السویه هستند. آیا کسی میتواند ادعا کند که من از دیگری اشرفم، چرا؟ زیرا من به جای یک مادر ده تا مادر دارم، یا به جای یک پدر ده تا پدر دارم؛ تو یک پدر داری من ده تا پدر دارم؟ جای این حرفها نیست. هر کدامتان یک پدر و یک مادر که بیشتر ندارید، پس چه فرقی میان شما هست؟ البته این احتمال از نظر معنا به قسمتهای بعد که میخواهد نفی تفاخر کند میخورد که انتساب به پدر [و مادر موجب تفاخر نیست.]

آن اوّلی معنایش انتساب به جدّ اعلی است که از جدّ اعلی همهتان به یک نفر منتهی میشوید پس [افتخار به] انتساب به جدّ اعلی بیمعنی است. دومی میگوید افتخار به انتساب به پدر و مادر [بی معنی است] چون هر کسی یک پدر و یک مادر بیشتر ندارد؛ نظیر این حرف که میگوییم این مال دنیا چه ارزشی دارد، آخرش هرکسی، ثروتمند و درویش، یک کفن که از این دنیا بیشتر نمیبرد. اینجا هم میخواهد بگوید هر کسی که به این دنیا آمده از یک پدر و مادر که بیشتر به دنیا نیامده، این همه اسم پدر و مادرهایتان را چرا میبرید؟

این دو احتمال را مفسرین دادهاند. در درجه اول احتمال اول، در درجه دوم احتمال دوم.

یک احتمالی که کمتر در کتب تفسیر دیده میشود و خیلی بعید هم هست، این است که مِنْ در «مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی» مِن نَشویه نباشد مِن بیانیه باشد، یعنی این آیه نمیخواهد بگوید که ما شما را از مردی و زنی آفریدیم، میگوید همه شما را ما آفریدیم چه مرد شما و چه زن شما؛ یعنیای زنان و ای مردان! همه شما را ما آفریدیم. البته مطلب، مطلب درستی است ولی بعید است، از این جهت که با مضمون این آیه خیلی تناسب ندارد. مثلًا اگر این شبهه در میان بود که بگویند بعضی انسانها را خدا آفریده بعضی انسانها را خدا نیافریده بلکه ملائکه آفریدهاند یا بگویند مردها را خدا آفریده زنها را خدا نیافریده، میگفتیم این آیه دارد آن را نفی میکند؛ در صورتی که چنین فکری نبوده.

پس در پاسخ به این احتمال که معنی آیه این باشد که همه شما را چه مرد و چه زن ما آفریدیم، گفته شده که در مقابلش یک فکری نبوده که آن فکر نفی شده باشد.

احتمال چهارم- که استفاده اصالت ملیتها روی احتمال چهارم است- این است که «مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی» را به جای «ذَکراً وَ انْثی» بگیریم، بگوییم آیه این را میگوید: ای مردم! ما شما را دوگونه آفریدیم: مرد و زن. اگر گفته بود: «انّا خَلَقْناکمْ ذَکراً وَ انْثی وَ جَعَلْناکمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ» ما شما را دو