تاریخی آگاه بشود و حداکثرِ اختیارش این است که میتواند خود را با ضرورتهای تاریخی منطبق کند نه اینکه مسیر آن را عوض کند و تغییر بدهد. نظیر اینکه ما میگوییم زلزله واقع میشود. انسان سه حالت مختلف در مقابل زلزله میتواند داشته باشد: یکی اینکه بگوییم انسان اساساً نه میتواند جلو وقوع زلزله را بگیرد و نه میتواند پیش از وقوع آگاه بشود، بلکه باید همیشه در مقابل زلزله تسلیم محض و بلااختیار محض باشد. همینطور نشستهایم، ممکن است در ظرف چند ثانیه یکمرتبه زلزلهای بیاید یک شهر را واژگون کند.

دوم این است که ما نمیتوانیم نگذاریم زلزله واقع شود یا مسیرش را عوض کنیم، اگر آن مواد مذاب یا گازهایی که در زیر زمین هست زمین را میشکافد و میلرزاند، مسیر برایش معین کنیم که از اقیانوسها بیرون بیاید؛ ولی یک کار دیگر میتوانیم بکنیم، میتوانیم با زلزله سنج از وجود زلزله قبل از وقوعش لااقل چند دقیقه یا بیشتر- به هر نسبتی که علم بتواند- آگاه بشویم، همانطور که حیوانات آگاه میشوند. مسلّم علائمی دارد که حیوانات آگاه میشوند. این یک امر مسلّمی است که بسیاری از حیوانات از وقوع زلزله قبل از وقوعش آگاه میشوند. در همین زلزلهای که در بوئین زهرا واقع شد مکرر در زمان خودمان [این مطلب را] گفتند. در همین زلزلهای که چند سال پیش در تهران رخ داد در یکی از این کافهها که در آن تعدادی پرنده داشتهاند، بلبل و قناری و ...،

ناگهان میبینند که این حیوانات یکمرتبه به خود میافتند و به این طرف و آن طرف میروند، میخواهند این قفسها را بشکنند. اسباب تعجب مردم میشود که چه خبر است؟ گربهای دیدهاند؟

نه، گربهای نیست. یک ولوله عجیبی! به فاصله مثلًا یک دقیقه یک وقت میبینند زلزله آمد.

به هر حال، ممکن است انسان این کار را بتواند بکند که از وقوع زلزله و از ضرورت آن آگاه بشود و بعد در اثر آگاهی استفاده کند. چون زلزله یک جریان خطرناکی هست خودش را از مسیر خطر زلزله نجات بدهد.

سوم این است که اساساً جلوی وقوع زلزله را بگیرد. قدرت و آگاهی انسان در حدی باشد که اصلًا مانع وقوع زلزله بشود، حال از هر راهی. فرض کنیم بشر بتواند مسیر این موادی را که سبب حرکت و تزلزل زمین میشوند تغییر بدهد به جایی که برای خود او ضرر نداشته باشد.

انسان در مقابل تاریخ هم سه حالت ممکن است داشته باشد. یک حالت اینکه بگوییم جریانهای تاریخ جبری است و بدون اختیار ما صورت میگیرد، ما نه میتوانیم تغییر بدهیم و نه میتوانیم آگاه بشویم، و به فرض هم آگاه بشویم آگاهی ما اثر ندارد. آگاهی ما از قبیل این میشود که یک وقتی اطلاع پیدا کنیم که یک ستاره بسیار بزرگی در فضا در حرکت است و در مسیری قرار گرفته که با زمین ما تصادف میکند، در فلان روز، فلان ساعت، فلان دقیقه و فلان ثانیه طبق حسابهای دقیق. ما اصلًا نمیتوانیم جلویش را بگیریم. ممکن است کسی برای تاریخ چنین وضعی