یعنی در مقابل دشمن احتیاط خودتان را رعایت کنید. یا گروه گروه کوچ کنید یا همه با یکدیگر، ولی به هرحال در هر شرایطی احتیاط خودتان را از دست ندهید. بعد: وَ انَّ مِنْکمْ لَمَنْ لَیبَطِّئَنَّ فَانْ اصابَتْکمْ مُصیبَةٌ قالَ قَدْ أنْعَمَ اللَّهُ عَلَی اذْ لَمْ أکنْ مَعَهُمْ شَهیداً. بعضی از این مردم منافق یا ضعیف الایمان هستند که کندی میکنند، این پا و آن پا میکنند، میخواهند خودشان را کنار بکشند، و وقتی که کنار کشیدند اگر مصیبتی بر شما وارد شود میگویند عجب شانس من گرفت! خدا خوب به من رحم کرد که من با اینها حاضر نبودم و الّا من هم آسیب میدیدم. یعنی یک مردمی که تابع این هستند که جریان چه پیش بیاید، اگر اینجور شد میگویند چقدر خوب شد. قبلًا یک فکری ندارد.

فرق مؤمن و غیرمؤمن این است که مؤمن از آن اولی که در راهش قدم برمیدارد فکرش تا آخر فرق نمیکند، شکست هم بخورد باز فکرش همان فکر اول است، پیروز هم بشود فکرش فکر اول است، چون از ابتدا [معتقد بوده] هَلْ تَرَبَّصونَ بِنا الّا احْدَی الْحُسْنَیینِ (سوره توبه، آیه ٥٢) ما موفق هستیم، کشته بشویم موفقیم، کشته هم نشویم موفقیم. ولی اینها در یک حالت دو دلی زندگی میکنند که اگر آنها ناراحتی ببینند میگویند شانس ما گرفت، خدا به ما رحم کرد که ما آنجا نبودیم.

برعکس اگر آنها پیروز شوند میگویند عجب کار بدی شد، خوب بود ما هم رفته بودیم.

وَ لَئِنْ اصابَکمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَیقولَنَّ کأنْ لَمْ تَکنْ بَینَکمْ وَ بَینَهُ مَوَدَّةٌ یا لَیتَنی کنْتُ مَعَهُمْ فَأفوزَ فَوْزاً عَظیماً. بعد میفرماید: فَلْیقاتِلْ فی سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یشْرونَ الْحَیوةَ الدُّنْیا بِالْاخِرَةِ. بجنگند در راه خدا مردمی که زندگی دنیا را میفروشند در عوض آخرت، و هرکسی که در راه خدا بجنگد چه کشته شود یا غالب شود خدای متعال اجر عظیم به او میدهد. بعد میفرماید: وَ ما لکمْ لا تُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ چه میشود شما را؟! چرا در راه خدا و در راه آن مستضعفین از مردان و زنان، مردم بیچارهای که مستضعف و مستذَل و اسیر دست آنها هستند [نمیجنگید؟!] بروید برای نجات آنها؛ که این آیه دلالت میکند بر اینکه شرط جهاد این نیست که خودشان مورد هجوم واقع شده باشند، اگر عدهای در جای دیگر مورد هجوم و مورد استضعاف هستند دیگران میتوانند برای نجات آنها وارد بشوند. الَّذینَ یقولونَ رَبَّنا اخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیةِ الظّالِمِ اهْلُها آنها که دست به دعا بلند کردهاند و میگویند: خدایا ما را از این شهری که مردمش ظالمند بیرون کن وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک وَلِیاً وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک نَصیراً [١] از ناحیه خود برای ما سرپرست قرار بده و یاور قرار بده.

آیه محل نظرم این آیه است: الَّذینَ امَنوا یقاتِلونَ فی سَبیلِ اللَّهِ اهل ایمان در سبیل اللَّه میجنگند.

وَ الَّذینَ کفَروا یقاتِلونَ فی سَبیلِ الطّاغوتِ و اما کسانی که کافرند در راه طاغوت میجنگند، در راه

[١] نساء/ ٧٥.