که ماده و طبیعت است متغیر است و ناچار تمام اصول علمی و تمام اصول فلسفی و تمام اصول منطقی و از آن جمله خود همین اصول فلسفی ماتریالیسم و اصول منطقی دیالکتیک اصول متغیری هستند که در یک زمان وجود دارند، در زمان دیگر نمیتوانند وجود داشته باشند؛ یعنی هیچ چیزی و از جمله همین اصول قهراً جاوید نیست.

این یک جهت بود که گفتیم ما به این معنا هیچ گاه اصل حرکت را به طوری که شامل افکار هم بدانیم قبول نداریم و این جایی است که راه جدا میشود.

دیگر اینکه گفتیم در باب تضاد، آن شکل خاص تضادی را که هگل گفته و بعد اینها گفتهاند، نه تنها ما قبول نداریم بلکه علم نیز نمیتواند به این شکل بپذیرد که جریان و حرکت طبیعت همیشه به این نحو است که به سوی نفی خودش و به سوی ضد خودش انجام میگیرد و همیشه مرحله بعدی نفی کننده مرحله قبلی است. خود اینها هم بالاخره نتوانستند این را در طبیعت پیاده کنند.

هرچه هم توجیه و تعبیر میکنند جور در نمیآید؛ و وقتی در طبیعت صادق نیست دیگر نوبت به فکر نمیرسد.

اینها را تقریباً در جلسات پیش هم عرض کردیم. تکرار کردیم برای اینکه بهتر در اذهان متمرکز بشود.

اصل تأثیر متقابل و نتیجه آن

مسئله دیگر- که این هم مهم است و این هم مربوط به منطق دیالکتیک میشود و باز این هم اصالت فکر را بکلی نفی میکند- این است که اینها اصل تأثیر متقابل را نیز- که در جلسات پیش شرح دادیم- به گونه خاصی تفسیر میکنند و همچنین آن را حتی به افکار و اصول تعمیم میدهند.

حال ببینیم نتیجه چه در میآید؟ گفتیم در اصل تأثیر متقابل اینجور میگویند که همه اشیاء در یکدیگر مؤثرند. این معنایش این است که هر چیزی را در محیطش باید در نظر گرفت و در واقع همه چیز برای همه چیز محیط است و همه چیز برای همه چیز محاط، نه اینکه محیط یک چیز است و محاط چیز دیگر. مثلًا اگر بگوییم این محیط در من اثر میگذارد ولی من در این محیط اثر نمیگذارم غلط است. اگر این درخت جزء محیط من است، من هم جزء محیط این درخت هستم.

ناچار این اصل را در مورد افکار هم سرایت میدهند و تصریح هم میکنند. نتیجهاش همان میشود که فکر انسان هیچ اصالتی نداشته باشد. میگویند هر فکری صد درصد زاییده شرایط ذهنی و عینی خودش است و غیر از این هم نمیتواند باشد. فکر هر فیلسوفی، فکر هر پیغمبری، فکر هر مصلحی، فکر هر بدخواهی و فکر هر نیکخواهی تابع شرایط ذهنی و عینی خودش است، یعنی سوابق ذهنی هر شخص به ذهن او یک رنگ خاص میدهد. وقتی که یک فکر برای او پیدا