فکری، مذهبی، اخلاقی دارید چیزی از آن برای شما فطری نیست، همه را جامعه به شما داده، منتها فرق شما [با حیوان یا جماد] این است که شما نوار ضبط صوت هستید و صوتهای بیرون را ضبط میکنید ولی این مقوا این قدرت را ندارد. حیوان اگر در جامعه بیاید نمیتواند از جامعه بگیرد ولی انسان که وارد جامعه شود از جامعه میگیرد. این نظریه نیز بکلی انکار فطرت است.

نظریه سوم- که ما هروقت میگوییم «فطرت» مقصودمان این است- میگوید انسان نه ساخته شده و پرداخته شده به دنیا میآید و نه خالی خالی و فاقد هر بعدی از ابعاد انسانی که تمام ابعاد انسانی را جامعه به او بدهد، بلکه انسان وقتی که به دنیا میآید، بذر این امور انسانی در وجودش کاشته شده، در جامعه اینها باید رشد کند. مثل زمینی که بذر را در آن پاشیدهاند و الآن در درون این زمین وجود دارد، فقط احتیاج دارد به اینکه به این زمین آب و نور و حرارت برسد و شرایطِ مساعد موجود باشد تا این بذر از درون رشد کند.

امور فطری در انسان این گونه است. وقتی میگویند انسان با یک سلسله امور فطری به دنیا میآید، نه به این معنی است که آنچنان که یک عالِم از جهان و خدا تصور و تصدیق دارد، او هم با یک تصور و تصدیقی از جهان و خدا و از اخلاق و مذهب و همه مسائل به دنیا میآید. نه، بذر اینها در نهادش هست؛ اگر جامعه بخواهد اینها را پرورش بدهد، همین قدر که به اینها آب و هوا و نور و حرارت برساند آن خودش از درون رشد میکند.

بنابراین مسئله خدا که یک امر فطری است، به این معنا یک امر فطری است. چنین نیست که احتیاج به آمدن پیغمبران نباشد، احتیاج به این باغبان نباشد، ولی او فقط باغبان است. و لهذا قرآن میگوید: ما کنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسولًا [١] ما تا پیغمبری در میان مردمی نفرستاده باشیم آن مردم را هرگز عذاب نمیکنیم؛ یعنی آن مقداری که در فطرت دارند زمینه پرورش دعوت پیغمبران را درست میکند، پیغمبران میآیند اینها را متذکر میکنند، در واقع روی این زمینی که بذرش پاشیده شده عمل میکنند و این بذر را پرورش میدهند. بنابراین مانعی نیست که انسان بالفطره یک سلسله امور را بداند و در عین حال چون تعلیم و تذکر یک پیغمبر به او نرسیده معذور باشد. این، حرف درستی است و اشکال ندارد.

- اینکه فرمودید «انَّ الدّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْاسْلامُ» [٢] عبارت از نظام خاتم باشد آیا منافات ندارد با آن آیه که انَّ الَّذینَ امَنوا وَ الَّذینَ هادوا وَ النَّصاری وَ الصّابِئینَ مَنْ امَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ

[١] اسراء/ ١٥.[٢] آل عمران/ ١٩.