استاد: جواب این سؤال را دادیم. اگر موانعی که قرآن برای قبول ایمان ذکر میکند تنها استضعافگری باشد، مطلب همین است که شما میگویید. ولی قرآن موانعی ذکر میکند که یکی از آنها استضعافگری است. مثلًا گفتیم که خود جهالت و عادت و تقلید یک مانع بزرگی است. ممکن است که کسی مستضعف باشد و در عین حال دعوت انبیا را به علت موانع دیگر نپذیرد. البته در میان مانعها شک ندارد که مانع استضعافگری قویترین مانعهاست.

آیه استضعاف

اولین آیه [آیات] اول سوره قصص است: اعوذُ باللَّه من الشّیطان الرّجیم. بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم. طسم. تِلْک آیاتُ الْکتابِ الْمُبینِ. نَتْلوا عَلَیک مِنْ نَبَا موسی وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یؤْمِنونَ [١]. این خبر و این داستان را (داستان موسی و فرعون) برای مردم مؤمن تلاوت میکنیم (برای اینکه درس بگیرند). انَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْارْضِ وَ جَعَلَ اهْلَها شِیعاً فرعون در زمین (مقصود منطقه خودش است) [٢] برتری جست؛ علوّ در ارض پیدا کرد (علوّ در ارض- که در قرآن در جای دیگر هم آمده- یعنی همان حالت برتری جویی)، خواست بر دیگران تفوّق و برتری داشته باشد. وَ جَعَلَ اهْلَها شِیعاً و مردم را فرقه فرقه، دسته دسته و گروه گروه کرد: یک گروه همان افرادی که دور و بر خودش بودند و همه چیز به آنها میداد، و گروه دیگر آن کسانی که آنها را استضعاف کرده بود. یسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ گروهی از آنها را خوار میکرد.

معنای «استضعاف» چیست؟ ممکن است کسی بگوید که «یسْتَضْعِفُ» یعنی خوار میشمرد، تحقیر میکرد، که یک حالت روانی میشود. مثل کسی که دیگران را کوچک میشمارد. ولی معنی استضعاف تنها این نیست که یک امر ذهنی باشد: خوار میشمرد؛ بلکه خوار میکرد، ضعیف نگه میداشت. مفسرین قدیم از قبیل صاحب کشّاف و صاحب مجمع البیان که تفسیرهایشان مخصوصاً از نظر ادبیت سند است استضعاف را در هر جای قرآن بوده همان استذلال معنی کردهاند: مردم را خوار میکرد، ضعیف میکرد، زبون میکرد. حتی آیاتی در قرآن هست که اول به نظر نمیرسد که استضعاف در آن آیات به معنای استذلال باشد ولی بعد که انسان خوب دقت میکند میبیند آنجا هم از همین قبیل است.

یذَبِّحُ ابْناءَ هُمْ وَ یسْتَحْیی نِساءَ هُمْ که مقصود بنی اسرائیل است: پسرانشان را سرمی برید (چون سرباز از میان مردها درست میشود) و زنهایشان را زنده نگه میداشت برای اینکه نمیخواست که

[١] قصص/ ١- ٣.[٢] در هرجای قرآن این تعبیر آمده چنین گفتهاند. «در زمین» به اعتبار همان قسمتی است که خودش بوده.