از نظر ما سوسیالیسم به مقوله فرهنگ و آموزش و پرورش انسانها بستگی دارد نه به مقوله اقتصاد و تکامل ابزار فنی. اگر انسانها از نظر فرهنگی به تکامل برسند- که میرسند و به اقتصاد و ابزار فنی هم وابستگی ندارد- میتوانند سوسیالیسم را در تمام شئونش در میان خودشان عملی کنند و بهترین دلیلش هم این است که در گذشته عملی شده است. و اگر انسانها تکامل فرهنگی پیدا نکنند، با تکامل ابزار تولید سوسیالیسم محقق نمیشود. دلیلش هم این است که در زمان ما نشد.

و یک دلیلش هم این است که این سه اصلی که مارکس گفته است مردود است: اول مادیت تاریخ؛ یعنی اصلًا عامل محرک تاریخ ماده و جنبههای اقتصادی است. اینطور نیست. موتور اقتصاد یکی از موتورهای تاریخ است. تاریخ یک واقعیت چند موتوره است که اینها روی یکدیگر اثر میگذارند. اینطور نیست که موتور، این است و آنهای دیگر همه چرخهایی هستند که تابع این موتور باشند.

دوم: حرکت تاریخ حرکت دیالکتیکی است و از تضاد میان ابزار تولید و روابط تولید و از تضاد طبقاتی ناشی میشود. اینچنین نیست. در تاریخ تضاد میان افراد و میان طبقات بوده است. این تضادها گاهی جنبه اقتصادی داشته و گاهی جنبههای غیر اقتصادی یعنی جنبههای جاه طلبانه داشته است. گاهی هم اساساً تضادها دخالتی نداشته، حس تعاونها و اصلًا نفس عشق به تکامل دخالت داشته است.

سوم و از همه بالاتر مسئله مراحلی است که این آقایان ذکر کردهاند: اشتراکیت، فئودالیسم، کاپیتالیسم و سوسیالیسم. اولًا خود مارکس هم آخر عمرش فهمید که این برای همه دنیا صادق نیست و در آسیا این مراحل طی نشده است. ثانیاً در دنیای امروز ما عملًا میبینیم کشورهایی به اوج کاپیتالیسم رسیدهاند و کوچکترین نشانه پیدایش سوسیالیسم هم در آن کشورها نیست مثل آمریکا، انگلستان، فرانسه و مخصوصاً آمریکا که از همه اینها پیشرفتهتر است؛ و کشورهایی الآن به سوی سوسیالیسم رفتهاند که ده قرن از آمریکا عقبتر هستند. خود شوروی در ١٩١٧ یعنی در حدود ٦٠ سال پیش سوسیالیست شد و آمریکای امروز هنوز سوسیالیست نشده است. همینطور چین، که ترقی صنعتیاش بعد از دوره سوسیالیست شدنش است نه اینکه اول ترقی صنعتی کرد بعد سوسیالیست شد، بلکه اول سوسیالیست شد بعد ترقی صنعتی کرد. و همچنین خیلی کشورهای دیگر که در اروپای شرقی هستند. الآن عدهای از کشورهای عربی که ادعای سوسیالیسم دارند و خود مارکسیستها هم قبول دارند که اینها کشورهای سوسیالیستی هستند، در عین حال از نظر تکامل صنعتی هنوز به مرحله سرمایه داری نرسیدهاند. عرض ما اینجا پایان میپذیرد.

بحثهای بعدی ما در درجه اول جنبه قرآنی دارد. ما در میان مسائلی که در گذشته بحث