بعلاوه مگر همه کارهای انسانها جنبه کمّی دارد؟ گاهی کارها جنبه کیفی دارد؛ یعنی کار را با کمّیت، با یک ساعت و دو ساعت نمیشود حساب کرد. حتی [کار] متوسط هم- که مارکس خواسته از همه معدل گیری کند- مشکلی را حل نمیکند. گاهی یک چیز معلول ابتکار است نه کار.

ابتکار بستگی به ساختمان مغز انسان و استعداد طبیعی انسان دارد. فرض کنید که یک سرمایهدار کارگر به کارخانه خودش میآورد یا یک نفر آدم معمولی یک نوکر یا کلفت و یا راننده میآورد.

هوش اینها برای او ارزش دارد. وقتی به یک نوکر باهوش و چالاک دستور میدهد، گفتن همان و تلقی کردن او همان، فوراً مثل برق میرود آن را انجام میدهد و میآید. و یکی دیگر، دو ساعت باید معطل بشود تا مطلب را به او بفهماند، آخرش هم وقتی برمیگردد یک کارش را عوضی انجام داده. اینها که به کار مربوط نیست به ابتکار مربوط است. این هم همان کار را میکند آن هم همان کار را میکند. ولی این باهوش است. یا آن کارگر به دلیل اینکه با هوش است از یک علامت کوچکی که در کارخانه پیدا میشود فوراً میفهمد که یک خللی میخواهد پیدا بشود، زود به تکنیسین بالادستش اطلاع میدهد. ولی یک کارگر کودن چنین نیست و دیر میفهمد. بنابراین ارزش کارِ این بالا میرود. آنوقت به این کارگر مثلًا دو برابر آن کارگر دیگر مزد میدهند با اینکه مقدار کارشان یکی است بدون اینکه او نیرو و انرژی بیشتری مصرف کرده باشد، چون [ارزش کار] به مصرف کردن انرژی نیست.

بنابراین با این حسابها نمیشود اینچنین گفت که قیمت کالا را فقط مقدار کاری که روی آن انجام شده است تعیین میکند. چرا ماهی جنوب نصف قیمت ماهی شمال را دارد؟ آیا به کار انسان مربوط است؟ یعنی صید آن نصف این وقت گرفته و صید این دو برابر آن وقت گرفته است؟ یا نه، خودِ کاری که در طبیعت روی این انجام شده، برای انسان گوشت لذیذتر و بهتر و مفیدتر با ویتامین بیشتر به وجود آورده و آن اینطور نیست. پس به کار انسان مربوط نیست. البته کار انسان یکی از عاملهایی است که در نوسان قیمتها تأثیر دارد ولی تنها عامل در این زمینه نیست.

اصل مطلب یعنی مسئله «ارزش اضافی» میماند برای هفته آینده که چرا اینها روی حساب خودشان میگویند سرمایه داری دزدی است.

- آیا میتوان گفت که استعدادهای انسانها مساوی است؟

استاد: قطعی است که اینطور نیست. ما در بچههای یک خانواده که از یک پدر و مادر هستند و به یک نوع هم علاقه درباره اینها هست و اینها را به یک مدرسه و یک محیط هم میفرستند میبینیم