برای اینکه یک نفر کشاورز وقتی که در یک محل معینی هست اگر این ارباب رویش فشار بیاورد میرود پیش آن ارباب دیگر؛ بسا هست او نیاز بیشتری دارد یک تسهیلاتی هم برای این قائل بشود. ولی به این شکل نبوده؛ اینها روی زمین بودند و وقتی که زمین خرید و فروش میشده با رعیت خرید و فروش میشده است. این دِه مثلًا با پنجاه کشاورزی که دارد خرید و فروش میشده، که اگر احیاناً به واسطه یک بیماری مثلًا ده نفر از این پنجاه کشاورز میمردند و چهل نفر میشد قهراً از قیمت این مزرعه کاسته میشد، و اگر در اثر توالد و تناسل، این پنجاه نفر به شصت نفر میرسید قهراً بر قیمت این مزرعه افزوده میشد، ولی خود کشاورز مستقلًا قابل خرید و فروش نبود.

این یک نظامی است که در دنیای مشرق زمین اصلًا چنین چیزی سابقه ندارد یعنی تاریخ مشرق زمین از یک چنین رابطهای هرگز حکایت نمیکند. «دهقانی» یعنی عمل دهقانی یا ارباب رعیتی، به این اصطلاح جاری زمان ما، تا آنجا که تاریخ نشان میدهد براساس همان آزادی کامل رعیت بوده است، آزادیی که [ارباب] حقِ هیچ گونه خرید و فروشی را نسبت به او ولو به تبع ملک نداشته است، که این قهراً یک چنین رابطهای را هم به وجود میآورد: وقتی که اینطور است زارع حق دارد که با مالک قرارداد ببندد؛ با مالک قرارداد میبندد و میگوید من بر این اساس حاضرم که رعیت [تو باشم: دو ثلث] [١] تو یک ثلث من، یا دو ثلث من یک ثلث تو، اگر تخم و بذر را تو بدهی اینچنین، اگر تو ندهی اینچنین؛ یا بعضی امکانات دیگر، که قرارداد فرق میکند.

به هرحال دورهای به این شکل که اینها دوره فئودالیسم میگویند دورهای است که از مختصات مغرب زمین بوده است. پس ما اگر بخواهیم بگوییم دوره فئودالیسم، باید فئودالیسم را به همین شکل خودمان تعریف کنیم یعنی دوره مالکین بزرگ و دورهای که کشاورز فقط همان رعیتِ به اصطلاح خودمان بوده است یعنی یک آدمی بوده که حق داشته آزادانه بیاید قراردادی با این ارباب یا ارباب دیگر ببندد، اگر هم دلش خواست نقل مکان کند و از اینجا به جای دیگر برود، بتواند، و قهراً اگر دلش بخواهد تغییر شغل بدهد، بتواند و از این نظر اجباری نباشد. فشارهایی که بوده است از جنبه دیگر بوده نه به این شکل.

٢. نظام ملوک الطوایفی

خصوصیت دیگر این دوره این است که نظام اجتماعی از صورت قبیلهای خارج شده و به صورت ملوک الطوایفی درآمده است. میدانیم نظام قبیلهای یک نظامی است که در آن همه چیز به رئیس

[١] [چند ثانیهای نوار افتادگی دارد.]