قرآن میگوید لا حُکمَ الّا لِلَّهِ [١] قانون جز از ناحیه خدا نمیتواند باشد، ولی اینها میگویند: «لا امْرَةَ الّا للَّه» امارت جز از برای خدا برای کس دیگری نیست وَ انَّهُ لابُدَّ لِلنّاسِ مِنْ امیرٍ بَرّ اوْ فاجِرٍ [٢] که چنین و چنان بکند. بدون اینکه یک امارت و فرماندهی در کار باشد، این امر ممکن نمیشود. این مثل این است که بگوییم ارتشی وجود داشته باشد و این ارتش فرماندهی نداشته باشد!

خلاصه این را در اینجا بیان نمیکنند که حالا که میگوییم در دوره کمونیسم دولت وجود ندارد، اداره جامعه به چه شکلی است؟ یک مدیریتی به یک شکلی هست. خوب، مدیریت به هر شکل باشد یک شکلی از دولت است. دولت که یک شکل واحد ندارد. خودتان میگویید ما دولت سلطنتی استبدادی داریم، دولت سلطنتی مشروطه داریم، دولت جمهوری داریم، دولتهای فدرال داریم و ... خوب، آن هم بالاخره یک شکل از اشکال دولت خواهد بود، فقط اسمش در کار نیست.

پس نگویید دولت از بین میرود، بگویید دولتی وجود دارد که آن دولت نماینده همه مردم است نه نماینده یک طبقه معین. ولی اینها میگویند اصلًا دولت بکلی منتفی میشود. این یک مسئله.

مسئله دیگری که در این کتاب مطرح نشده است [٣] مسئله خانواده است. آن کتاب معروف انگلس- که من هم اخیراً در این سفر خارج [٤] به دست آوردم و این کتاب هم از آن خیلی نقل میکند- کتابی است به نام منشأ خانواده، مالکیت و دولت. اینها همین طوری که دولت را ناشی از اصل مالکیت میدانند، خانواده را هم ناشی از اصل مالکیت میدانند و معتقدند در دوره اشتراک اولیه اشتراک، هم در مال بوده و هم در زن و فرزند، نه زن جنبه اختصاصی داشته و نه فرزند، همه به صورت اشتراکی بوده و در نهایت امر باز موضوع باید برگردد به اشتراک نهایی که خانواده نباید وجود داشته باشد. خود مارکس و انگلس تزشان همین بود. لنین هم در ابتدا تزش همین بود، منتها اینها بعد که دولت تشکیل دادند و خودشان مجری این افکار شدند، در عمل دچار اشکال شدند و در ١٩٣٦ این نظریه را الغاء کردند ولی گفتند به صورت موقت. مثل همان الغاء دولت است؛ همین طوری که هنوز زمان نرسیده به وقتی که دولت بکلی الغاء بشود و در آن کمونیسم نهایی باید دولت الغاء بشود، همچنین هنوز زمان نرسیده به اینکه اختصاص در جنسیت و مسئله رابطه پدر و فرزندی از بین برود، در آینده باید باشد. در اینجا هیچ اسمی از آن نبرده است. حال ما برای جلسه آینده براساس کتاب منشأ خانواده، مالکیت و دولت مقداری درباره آن بحث میکنیم تا ببینیم که

[١] [عین آیه چنین است: انِ الْحُکمُ الّا لِلَّهِ (انعام/ ٥٧)][٢] نهج البلاغه، خطبه ٤٠.[٣] لابد چون این کتاب در ایران منتشر میشده، مصلحت ندیدهاند این قسمت منتشر شود.[٤] [اشاره به سفری است که استاد همراه مرحوم علامه طباطبایی برای معالجه ایشان به انگلستان در سال ١٣٥٦ داشتند.]