عامل سوم باز همان است که از خارج عرض کردیم: ممکن است که عامل عاطفی سبب مالکیت اشتراکی باشد، یعنی تولیدْ دسته جمعی نباشد بلکه فردی باشد (این برود در جنگل برای خودش شکار کند، آن برود در جنگل برای خودش شکار کند، این برود برای خودش از درختها میوه بچیند، آن هم برود برای خودش از درختها میوه بچیند؛ تولید انفرادی باشد نه اشتراکی) و ذخیره هم داشته باشند. بعد بیایند اینها را در جایی جمع کنند (هرچه که به دست آورده حال هرمقدار گرسنه بوده خودش خورده، مثلًا نارگیل را از درختان میگیرد به اندازه خودش میخورد، چهل تای دیگر را هم برمیدارد و میآورد؛ اینها را در یک جا میریزند) ولی به حکم حکومت عاطفه، همه (آن که بوده و آن که نبوده است) از آن استفاده میکنند. پس اینها میتواند ملاک باشد و الّا صرف ساده بودن ابزار نمیتواند ملاک اشتراک واقع شود.

اینها از سادگی شروع میکنند، تا به آنجا میرسد که ابزار تکامل پیدا میکند و چون ابزار تکامل پیدا میکند پس مازاد مصرف پیدا میشود، پس یک نفر میتواند با زحمت شخص دیگر هم زندگی کند، پس به این وسیله این دوره دوره بردگی است. و دیدیم نه، ممکن است که چنین امکانی باشد و بردگی وجود نداشته باشد.

حال میگوید:

در اثر این مرحله از تکامل فنّ تولید (یعنی همین مازاد مصرف پیدا شدن) زندگی کردن فردی به حساب کار فرد دیگر امکان وجود مییابد و از همین تاریخ یک قدم بلند دیگر به طرف تمدن برداشته میشود، چه دیگر از این تاریخ در جنگهایی که در بین قبایل رخ میداد طرفین اسرا را نمیکشتند، زیرا اسرا که تا آن تاریخ در اثر ضعف وسایل تولید سربار جامعه اشتراکی محسوب میشدند حال نه تنها سربار نیستند بلکه در اثر تکامل فنّ تولید از کار این اسرا عدهای دیگر نیز قادر به اعاشه میباشند و از همین جا یک طبقه مفت خوار ایجاد میشود (بعد جملهای از کتاب در دفاع از نئوتالیسم نقل میکند): «برای اینکه دشمن مغلوب را به جای کباب کردن غلام کنید باید محصول کار او نه تنها زندگی خودش بلکه لااقل قسمتی از زندگی صاحبش را نیز تأمین نماید.» پس به عکس تصور دورینگ ایجاد بردگی ارتباطی به زور ندارد و همچنین ناشی از فکر بکر فلان فیلسوف نیست، بلکه انقلاب اقتصادی که در دوره نئولیتیک توسط اهلی کردن حیوانات و پیشرفت صناعت و فلاحت و مبادله تکمیل شد رابطه متقابل و مستقیمی با تقسیم اجتماعی کار داشت. از این تاریخ کم کم بردگی از لحاظ اقتصادی امکان پذیر گردید و بالاخره در ابتدای دوره تمدن و از آغاز دوره تاریخ، اجتماع به دو طبقه مشخص تقسیم شد: طبقه آقا و طبقه برده، و همین انقلاب اقتصادی باعث متلاشی شدن