دوره برده داری منتهی شد؟ چه تضاد درونی در داخل جامعه به وجود آمد و ریشه آن تضاد چیست؟ فرض این است که منافع خصوصی در کار نبود. شما میگویید که همیشه ابزار تولید روابط خاص تولیدی را اقتضا میکند و روابط خاص تولیدی یک روبنای خاصی را اقتضا میکند.

بعد میگویید ابزار تولید که تکامل پیدا میکند، این روابط تولیدی دیگر قادر نیست با این ابزار تولید هماهنگی داشته باشد، ناچار باید روابط تولیدی عوض بشود، مثل لباس تنگی میشود به تن بچهای که رشد کرده است: یک بچهای که امروز لباسی دارد، سال دیگر که اندامش رشد میکند دیگر آن لباس به تن او نمیرود، باید آن لباس عوض بشود. خوب، شما درباره دورههای دیگر میتوانید این حرف را بزنید ولی درباره دوره اشتراک اولیه بسیار مشکل است، چرا؟ چون در آن وقت روابط تولیدی به صورت اشتراک بود، در اثر تکامل ابزار تولید، دیگر روابط اشتراکی برای این کار کوچک بود، یعنی ابزار تولید اقتضا میکرد که آن روابط اشتراکی را دور بیندازیم. آیا میشود یک نفر سوسیالیست این حرف را قبول کند که- ولو در ادوار اولیه- مالکیت اشتراکی با ابزار تولید تضاد پیدا کند و مانعی در راه تکامل ابزار تولید باشد که بعد مالکیت اختصاصی بیاید مشکل را حل کند؟ چرا؟ به خاطر اینکه به قول شما تمام بدبختیها از مالکیت اختصاصی پیدا شده است. در انواع مالکیتهای اختصاصی این حرف را میشود زد: نوعی مالکیت اختصاصی وجود دارد مثل بردگی که تا یک مدتی میتواند حاکم باشد، بعد به قول شما ابزار تولید تکامل پیدا میکند، دیگر مالکیت نمیتواند به آن شکل وجود داشته باشد، به شکل دیگری درمیآید. آن هم باز یک مدتی هست، ابزار تولید تکامل پیدا میکند، این هم دیگر نمیتواند باشد، مالکیت به شکل دیگری در میآید و در نهایت امر سوسیالیسم پدید میآید. ولی ما در دوره اول باید قبول کنیم که آن دوره اشتراک اولیه (سوسیالیسم اوّلی) فقط با همان ابزار تولید ناقص سازگار بود؛ ابزار تولید که تکامل پیدا کرد، اشتراک و زندگی اشتراکی (یعنی این بهترین خصیصه بشر) که همه با هم هماهنگ باشند، با یکدیگر برادر باشند و روابط صفا و صمیمیت و برادری و برابری برقرار باشد، مانع کار بود. این هیچ قابل تصور نیست.

- البته اینها ملاک ارزش را در پیشرفت یا پسرفتهای جامعه اشتراک یا عدم اشتراک نمیدانند، یعنی میگویند اصلًا ملاک ارزش (تکامل یا تنزل) براساس تولید است یعنی پیشرفت تولیدی است.

استاد: میدانم پیشرفت تولیدی است. شما میگویید که ابزار تولید تکامل پیدا کرد، چون تکامل پیدا کرد ناچار روابط تولیدی موجود دیگر وافی نبود. چرا اصلًا رابطه اشتراکی باید وافی نباشد؟ چه